تربیت
Tarbiat.Org

جنگ و جهاد در قرآن
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

چند آموزه كلى قرآن درباره جنگ

از دید قرآن كریم نه تنها اصل وقوع جنگ تابع اراده الهى و مقتضاى نظام حكیمانه عالم وجود است، بلكه كیفیت و چند و چون و پى آمدها و دست آوردهاى آن نیز، تابع نظام حكیمانه حاكم بر جهان به حساب مى‌آید. در این جا ما به بعضى از اصول حاكم بر جنگ از دیدگاه قرآن اشاره مى‌كنیم.
1. آزادى و اختیار انسان در جنگ
خداى متعال انسان را آزاد آفریده تا از طریق اراده آزاد و اختیار خود، استكمال یابد. ویژگى متكامل شدن انسان همین است كه تنها از راه اختیار خودش حاصل مى‌شود. خداوند، انسان را مانند فرشته قرار نداده كه همیشه كار خوب از او سر بزند و اصلا توان و انگیزه كار بد در او نباشد. در انسان، هم انگیزه انجام كارهاى خوب وجود دارد و هم انگیزه انجام كارهاى بد، و او قادر است بر اساس اراده خود به هر یك از این دو نوع كار مبادرت ورزد. اكنون این انسان با چنین ساختارى و با وجود این انگیزه‌هاى گوناگون، اگر على رغم میل باطنى خویش مرتكب كار بد نشد، بلكه به انجام كارهاى خوب روى آورد و انگیزه اش نیز در انجام چنین
﴿ صفحه 44﴾
كارهایى جز كسب رضاى خداى متعال نبود، به كمالاتى بسیار فراتر از كمالات فرشتگان دست خواهد یافت.
بنابراین مقتضاى حكمت الهى این است كه بشر در امور فردى و اجتماعى دستش باز باشد و بتواند كارهایش را بر اساس اراده و خواست خود انجام دهد؛ اگر خواست اطاعت خدا كند و اگر خواست راه معصیت در پیش گیرد. تنها در این صورت است كه «گزینش» و «انتخاب» معنا پیدا مى‌كند. اگر بشر توان طى كردن راه‌هاى گوناگون و دست زدن به انجام كارهاى مختلف را نداشته باشد، سخن از گزینش و انتخاب، بى معنا است.
به هر حال، این مرحله از حكمت الهى كه مقتضى آزادى اراده و عمل آدمى است ـ حتى در دست زدن به كارهایى كه بر خلاف مصالح فردى خود او یا مصالح اجتماعى هم نوعان او است ـ اقتضا دارد كه انسان‌ها حتى بتوانند بر ضد همدیگر لشكركشى كنند و به قتل و كشتار هم بپردازند؛ چرا كه اگر نتوانند، اختیار و آزادى آنان زیر سؤال خواهد رفت.
2. تقسیم نسبى قدرت و سلطه
آن چه گفتیم یكى از ابعاد حكمت الهى بود، ولى باید توجه داشت كه حكمت الهى فقط مقتضى مختار بودن انسان و قدرت وى بر جنگ و خون ریزى نیست؛ بلكه علاوه برآن اقتضا دارد كه هیچ گاه قدرت، چنان در دست یك فرد یا یك گروه متمركز نشود كه سایر افراد یا گروه‌ها توان رویارویى و ایستادگى در برابر آن فرد یا گروه را به كلى از دست بدهند. اگر غیر از این باشد و یك فرد یا گروه بر دیگر افراد یا گروه‌ها تسلط كامل یابد و آنان را به بردگى كشیده، زمینه گزینش و اختیار را از آنان سلب كند، این
﴿ صفحه 45﴾
امر با اقتضاى حكمت الهى مخالف است؛ همان حكمتى كه گفتیم در مرحله نخست اختیار انسان را ایجاب مى‌كند.
بنابراین بر اساس حكمت الهى لازم است تقسیم قدرت در جامعه آن چنان باشد كه همواره هر فرد یا گروه، كم و بیش، بتواند به حق یا باطل، رویاروى هر فرد یا گروه دیگر بایستد و با او مخالفت كند. خداوند متعال در قرآن در آخر داستان طالوت و جالوت مى‌فرماید:
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْض لَفَسَدَتِ الأَْرْضُ وَ لكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْل عَلَى الْعالَمِینَ؛(19) اگر نبود این (حقیقت) كه خداوند بعض مردم را به وسیله بعضى دیگر دفع مى‌كند، زمین فاسد و تباه مى‌شد، ولى خداوند بر جهانیان فضل و بخشش دارد.
این آیه هر چند كه در ذیل داستان طالوت و جالوت آمده است، ولى مسلّماً در مقام بیان واقعیت و حقیقتى كلى است. از كلیّت و اطلاق این آیه مى‌توان استفاده كرد كه خداى متعال چنین اراده كرده كه هرگز در طول تاریخ، فرد یا گروه خاصى چنان قوى پنجه و نیرومند نشود كه قدرت را از دیگران صد در صد سلب كند و آنان نتوانند هیچ مقاومتى از خود نشان دهند؛ چرا كه اگر جز این باشد لازمه اش این است كه آن دیگران توان استكمال اختیارى را از دست بدهند، و در این صورت، غرض از خلقت عالم و آدم نقض خواهد شد.
بنابراین حاصل و خلاصه مرحله دوم از حكمت الهى ـ پس از آن كه در مرحله نخست روشن شد كه انسان‌ها قدرت و آزادى عمل دارند و مى‌توانند با یكدیگر معارضه كرده و از نیروهاى خویش بر علیه یكدیگر
﴿ صفحه 46﴾
استفاده كنند ـ ایجاب مى‌كند كه قدرت و تسلط یك فرد و گروه به گونه اى نباشد كه قدرت و اختیار از گروه‌ها و افراد دیگر سلب شود، به گونه اى كه از تكامل اختیارى و انسانى خویش محروم شوند؛ زیرا این عارضه براى بشر خسارت بار است و به تعبیر قرآن، به تباهى و فساد زمین مى‌انجامد و با هدف عالى خلقت سازش ندارد.
آن چه را كه در این جا به عنوان یك قانون قرآنى و سنّت الهى مطرح كردیم؛ در جریان زندگى بشر نیز عملا تأیید مى‌شود. با مطالعه تاریخ زندگى انسان مى‌توان دریافت كه در هیچ یك از مقاطع تاریخى، یك قدرت واحد برتر و متمركز وجود نداشته كه همه افراد، گروه‌ها و اقوام مختلف جهان را به زیر سلطه خود كشیده باشد، به شكلى كه خود را ناگزیر از اطاعت مطلق از آن قدرت دیده باشند. در همه مقاطع تاریخ، دست كم، دو قدرت تقریباً متوازن، در برابر هم وجود داشته اند و سایر قدرت‌ها نیز تابع و تحت الحمایه یكى از آن ها، و بعضاً نیز مستقل از هر دو بوده اند.
3. جلوگیرى از سلطه مطلق باطل
در مرحله سوم، حكمت الهى ایجاب مى‌كند كه توزیع قدرت میان افراد و گروه‌هاى مختلف چنان باشد كه راه حق و حقیقت یك سره مسدود نشود. اگر افراد و گروه‌هاى قدرت مند همگى اهل باطل و كسانى باشند كه صرفاً بر سر مسایل مادى و دنیوى با هم رقابت مى‌كنند، باز هم براى اهل حق مجالى نمى‌ماند؛ به ویژه اگر به شكلى تقسیم بندى و بلوك بندى شود كه هر بخشى از جهان به یكى از دو قدرت تعلق داشته باشد و هر یك از دو قدرت برتر به این تقسیم راضى باشد. در این صورت، نتیجه این گونه
﴿ صفحه 47﴾
قدرت و تسلط نسبت به اهل حق، همان نتیجه تمركز قدرت خواهد بود كه قدرت و اختیار، و مترتب بر آن، تكامل اختیارى، از اهل حق سلب خواهد شد.
از این رو حكمت الهى در مرحله سوم این اقتضا را دارد كه همه قدرت مندان، اهل باطل نباشند و توزیع قدرت به نحوى باشد كه طرفداران و پیروان حق نیز بتوانند حیات فردى و اجتماعى و راه و روش زندگى حق جویانه خود را حفظ كنند و سیر تكاملى خود را استمرار بخشند. گاه ممكن است چنین فرصتى براى اهل حق، با نزاع و درگیرى دائمى اهل باطل با یكدیگر حاصل آید. در این زمان كه اهل باطل به یكدیگر مشغول مى‌شوند، براى اهل حق فرصتى پیش مى‌آید كه نفسى بكشند و تجدید قوا نمایند. از این رو است كه یكى از دعاهاى اهل حق این است كه:
اَللّهُمَّ اشْغَلِ الظّالِمینَ بِالظّالِمینَ وَ اجْعَلنا بَیْنَهمْ سالِمینَ غانِمینَ؛ خداوندا ستم كاران را به یكدیگر مشغول ساز و ما را (در پرتو سرگرم شدن آنان به یكدیگر) سالم نگهدار و پیروز گردان.
این فرصت براى اهل حق ممكن است از راه دیگرى نیز حاصل شود؛ و آن از طریق دست یافتن اهل حق به قدرتى هم ارز و مساوى با قدرت اهل باطل است. در این صورت نیز آنان با آزادى از سیطره اهل باطل، مى‌توانند زندگى انسانى و آزادانه داشته باشند و راه و روش درست و منظم و صحیحى بر زندگى خود حاكم كنند.
این قانون كه در مرحله سوم حكمت الهى مطرح كردیم، جزئى تر از قانون دوم است. قانون دوم این بود كه حكمت الهى اقتضاى توزیع قدرت و عدم تمركز آن در دست یك فرد یا گروه را دارد. از این رو ناظر به اصل
﴿ صفحه 48﴾
مسأله توزیع قدرت بود. اما این قانون به بیان یكى از ویژگى‌ها و خصوصیات توزیع قدرت نظر دارد. این قانون از این آیه قرآن كریم استفاده مى‌شود:
الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقّ إِلاّ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْض لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْكَرُ فِیهَا اسْمُ اللّهِ كَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ؛(20) آنان كه به ناحق از خانه هاشان بیرون رانده شدند و گناهى نداشتند جز آن كه مى‌گفتند پروردگار ما خدا است؛ و اگر خداى متعال برخى از مردم را به وسیله برخى دیگر دفع نمى‌كرد، دیْرها و كنشت‌ها و نمازخانه‌ها و مسجدها كه نام خداى متعال در آن‌ها بسیار یاد مى‌شود، ویران مى‌شد.
این آیه شریفه به وضوح نشان مى‌دهد كه اگر بعضى از انسان‌ها در مقابل بعضى دیگر قیام نمى‌كردند و مانع توسعه طلبى و فساد و ویران گرى آن‌ها نمى‌شدند، معابد و پرستش گاه‌هاى سراسر زمین ویران مى‌شد؛ چرا كه قدرت‌هاى برترى طلب و مفسده جو، اگر در برابر خود مقاومتى نیابند، از هیچ چیز فروگذار نمى‌كنند تا همه انسان‌ها را به زیر سلطه خود درآورند. این قدرت مندان سلطه طلب و تبهكار، اهل حق را آزاد نمى‌گذارند تا پى كار خود باشند و زندگى مستقلى داشته باشند؛ بلكه پیوسته در تلاشند تا آنان را به اطاعت و بردگى خود وادار كنند.
خداوند متعال براى آن كه كار خداپرستان به این جا نكشد و اهل حق لگدكوب و پایمال برترى طلبان مفسده جو نشوند، چنین مقرّر فرموده كه تقسیم قدرت چنان صورت پذیرد كه راهى پیش اهل حق باز باشد و یا
﴿ صفحه 49﴾
سهمى از قدرت هم به طرفداران و پیروان حق برسد؛ چرا كه اصولا خداوند، جهان و هر چه را كه در آن است براى آنان آفریده است.
كوتاه سخن آن كه، جنگ‌ها چنان وقوع مى‌یابد كه هیچ گاه راهیان راه حق و ره پویان كوى دوست كه طالب سیر به سوى حقند و مى‌خواهند در مسیر خدا حركت كنند، طریق خود را به كلى مسدود نبینند. البته باز ماندن این راه ممكن است با تكلیف و الزام مردم به دفاع صورت پذیرد و با جدیّت و تلاش و جهاد میسور گردد.
4. جنگ و عذاب استیصال
در مرحله چهارم، حكمت الهى چهارمین قانون تكوینى حاكم بر جنگ‌ها را ایجاب مى‌كند. هنگامى كه قومى كاملا در فساد غوطهور شود، سنت الهى بر این است كه عذاب خداوند بر آن قوم نازل مى‌گردد و آن را از صفحه روزگار محو مى‌گرداند. این نوع عذاب «عذاب استیصال» نامیده مى‌شود. یكى از انواع عذاب استیصال این است كه خداوند چنین قومى را، به دست مؤمنان و صالحان زمین از میان بردارد. توضیح این كه: گاهى ممكن است مردمى با داشتن قدرت و اختیار، در مسیر شرك و كفر و فساد و ظلم و طغیان تا آن جا به پیش بتازند كه هیچ امیدى به بازگشت آن‌ها نماند و در زیر پاگذاشتن حق و عدل از هیچ كارى مضایقه نكنند. چنین مردمى طبعاً موجبات زحمت و درد سر دیگران، به ویژه حق جویان و عدالت طلبان را هم فراهم مى‌آورند. در چنین وضعى اراده خداوند بر نابودى آنان قرار مى‌گیرد. حكمت الهى چنین اقتضا مى‌كند كه اگر همه یا اكثریت قریب به اتفاق افراد یك جامعه تا بدین حد سقوط كردند و از
﴿ صفحه 50﴾
انسانیت دور شدند، آن جامعه را یك سره از عرصه هستى براندازد و به اصطلاح به «عذاب استیصال» گرفتار كند. عذاب استیصال گاهى در شكل بلاهاى آسمانى و حوادث طبیعى سهمگین جلوه گر مى‌شود؛ نظیر صاعقه آسمانى كه بر قوم ثمود نازل شد. خداوند در قرآن در این باره مى‌فرماید:
وَ أَمّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ بِما كانُوا یَكْسِبُونَ * وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ كانُوا یَتَّقُونَ؛(21) و اما قوم ثمود را، پس آنان را هدایت كردیم، ولى آنان (گمراهى و) نابینایى را بر هدایت برگزیدند. پس صاعقه عذاب آنان را به (علامت مجازات) آن چه كرده بودند، درگرفت، و كسانى راكه ایمان آورده و تقوا پیشه خود كرده بودند، نجات دادیم.
یا مثل باد ویران گر و به اصطلاح قرآن «ریح صرصر» كه قوم عاد را درنوردید و خداوند درباره آنان مى‌فرماید:
فَأَمّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِی الأَْرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّهَ الَّذِى خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ كانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ. فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیّام نَحِسات لِنُذِیقَهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الاْخِرَةِ أَخْزى وَ هُمْ لا یُنْصَرُونَ؛(22) اما قوم عاد در زمین به ناحق تكبّر و سركشى كردند و با غرور گفتند، چه كسى از ما نیرومندتر است؟ آیا نمى‌دانستند خدا كه آنان را خلق كرده از ایشان نیرومندتر است؟ و آنان آیات و نشانه‌هاى ما را انكار مى‌كردند. ما هم بر هلاك آن قوم در روزهایى شوم باد تندى فرستادیم تا در دنیا عذاب ذلت و خوارى را بر ایشان بچشانیم و محققاً خوارى و خذلان عذاب آخرت بیشتر است و آنان را هیچ كس یارى نخواهد كرد.
﴿ صفحه 51﴾
هم چنین سیل كه بلایى براى قوم سبأ شد از مصادیق عذاب استیصال بود. این قوم در نعمت به سر مى‌بردند و باغ‌هاى سرسبزى داشتند؛ ولى از خدا اعراض نموده و شكر نعمت‌هاى الهى را به جا نیاوردند. از این رو گرفتار عذاب الهى شدند و سیلى ویران گر براى هلاكشان فرستاده شد و باغ‌هاى سرسبزشان به باغ هایى كه حاصلى تلخ و بدطعم داشت مبدّل گردید.(23)
نمونه دیگر عذاب استیصال عذابى بود كه برقوم نوح نازل شد. خداوند پیغمبر خود نوح را براى هدایت ایشان فرستاد و آن حضرت 950 سال به هدایت و ارشاد ایشان همّت گمارد. اما آنان به راه نیامدند و بر طغیان و ستم گرى خود افزودند. خداوند نیز سرانجام طوفانى سهمگین فرستاد و آنان را هلاك نمود.(24)
هم چنین خداوند قوم فرعون را كه طغیان نمودند، پس از ظلم و ستم فراوانى كه بر بنى اسرائیل روا داشتند، هنگامى كه در تعقیب حضرت موسى و پیروانش بودند در دریا غرق نمود.(25)
اما عذاب استیصال همان طور كه مى‌تواند به صورت عذاب‌ها و بلاهاى طبیعى زمینى و آسمانى جلوه گر شود، گاهى نیز ممكن است به صورت «جنگ» و به دست انسان انجام پذیرد و گروهى از انسان‌هاى مؤمن و صالح، در جنگ برقومى طاغى و یاغى پیروز شوند و منشأ شكست و نابودى آن‌ها گردند. چنان كه خداوند در این باره مى‌فرماید:
وَ لِلّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الأَْرْضِ؛(26) سپاهیان آسمان‌ها و زمین، از آنِ خداوند و به فرمان او هستند.
﴿ صفحه 52﴾
آرى، صاعقه، صیحه، باد، باران، سیل و طوفان، همگى سپاهیان خداوند و در اختیار و به فرمان او هستند و چون بخواهد قومى را به هلاكت برساند آن‌ها را گسیل مى‌دارد؛ اما علاوه بر آن‌ها بخشى از سپاهیان الهى نیز نیروهاى انسانى هستند كه گاهى ابزار خداوند براى عذاب انسان‌هاى فاسد و مفسد قرار مى‌گیرند. خداوند متعال نظام زندگى اجتماعى بشر را چنان ترتیب داده كه اگر قومى استحقاق عذاب استیصال پیدا كردند، گاهى از طریق برافروختن جنگ بر علیه آنان، و به دست گروهى از مؤمنان و بندگان صالح و شایسته خود، هلاك و نابودشان مى‌گرداند. این مطلب را مى‌توان از برخى آیات قرآن، از جمله این آیه شریفه، استفاده كرد:
قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّهُ بِأَیْدِیكُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْكُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْم مُؤْمِنِینَ. وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اللّهُ عَلى مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَكِیمٌ؛(27) با مشركان و كافران بجنگید كه خدا (مى‌خواهد) با دستان شما عذابشان كند و خوارشان سازد و شما را بر آنان پیروز و غالب گرداند و (از این طریق) سینه مؤمنان را شفا بخشد (و دل هاشان را آرام سازد) و خشم آن‌ها و كینه اى را كه از كفار در دل دارند فرو نشاند، و خداوند توبه هر كه را بخواهد مى‌پذیرد، و خداوند دانا و فرزانه است.
در ادامه اشاره خواهیم كرد كه چرا خداى متعال مستحقان عذاب استیصال را همیشه به وسیله عذاب‌هاى آسمانى و طبیعى نابود نمى‌سازد و در بعضى موارد مؤمنان را به جنگ با آنان وامى‌دارد و از این طریق هلاكشان مى‌سازد.
﴿ صفحه 53﴾
درهمین زمینه در آیه اى دیگر چنین مى‌خوانیم:
قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاّ إِحْدَى الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ یُصِیبَكُمُ اللّهُ بِعَذاب مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینا؛(28) (اى پیامبر) بگو آیا جز یكى از دو نیكى را براى ما انتظار مى‌برید، ولى ما انتظار داریم كه خداوند عذابى از نزد خود بر شما فرو بارد یا به دست ما شما را عذاب كند.
منطق قوى و خدشه ناپذیر مؤمنان این است كه ما در جنگ با مشركان، كافران، ظالمان و مفسدان شكست نداریم؛ زیرا یا كشته مى‌شویم و به بهشت مى‌رویم؛ و این خود پیروزى بزرگى است، و یا دشمنان خدا و اسلام و مسلمانان را به زانو در مى‌آوریم كه این هم پیروزى بزرگ دیگرى خواهد بود. از این رو جنگ، در هر صورت به نفع ما خواهد بود. اما دشمن طغیان گر كه امیدى به هدایت او نیست، گرفتار عذاب الهى مى‌شود. این عذاب به اقتضاى حكمت بالغه خداوند متعال، توسط پدیده‌هاى طبیعى آسمانى یا زمینى و یا عوامل انسانى به ایشان مى‌رسد.
در این آیه تعبیر «بِاَیْدینا» شاهد بحث ما است. این جمله حكایت از آن دارد كه گاهى جنگ مؤمنان با غیر مؤمنان در واقع، صورتى از عذاب استیصال است كه خداوند به دست مؤمنان و مجاهدان مسلمان، بر طغیان گران و كسانى كه استحقاق عذاب دارند فرو مى‌بارد. بنابراین، این گونه جنگ‌ها در طرح اولیه نظام خلقت محفوظ است و جاى خود را دارد؛ یعنى عده اى از گردن كشان و طاغیان، باید در جنگ هایى كه به پیروزى مؤمنان مى‌انجامد نابود شوند و به كیفر برسند. چنین جنگ هایى
﴿ صفحه 54﴾
در واقع، عذاب الهى است كه به دست مؤمنان و افراد صالح و شایسته بر افراد نابكار نازل مى‌شود.
این قانون را هم چنین از این آیه شریفه نیز مى‌توان استفاده كرد:
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لكِنَّ اللّهَ رَمى؛(29) و شما آنان را نكشتید، بلكه خدا آنان را كشت. و هنگامى كه (ریگ به سوى آنان) افكندى، تو نیفكندى، بلكه خدا بود افكند.
این آیات ضمن اشاره به «توحید افعالى» و ولایت الهى بر مؤمنین عموماً و رسول اكرم(صلى الله علیه وآله) خصوصاً، این نكته را نیز افاده مى‌كند كه كشته شدن كافران به دست مؤمنان، در واقع همان عذاب الهى است، كه وقتى ظلم و فساد كافران بالا گرفت و راهى جز نابودى در پیش رو نداشتند، خواه ناخواه به دست مؤمنان اجرا مى‌شود و آنان به هلاكت مى‌رسند. به عبارت دیگر، این نوع جنگ صورتى از عذاب استیصال است.
5. نقش هشداردهى جنگ
پنجمین قانون تكوینى حاكم بر جنگ این است كه جنگ گاهى براى تأدیب و گوش مالى آن گروه از مؤمنانى كه دچار لغزش هایى شده اند به وجود مى‌آید. این جنگ ممكن است از سوى كفّار باشد و ممكن هم هست به دست مؤمنان دیگر صورت پذیرد؛ اما در هر صورت با جنگ استیصال تفاوت اساسى دارد. چنین جنگى براى نابودى این مؤمنان طرح ریزى نشده، بلكه براى هشیار كردن و بیدارى و هدایت و به خود آمدن آنان است
﴿ صفحه 55﴾
كه چنین جنگى برافروخته شده است. این جنگ زمینه آزار و پریشانى آنان را فراهم مى‌آورد تا از غفلت به در آیند.
بسیارى از مؤمنان و دین داران قصد عناد با خداى متعال و استكبار بر او را ندارند، ولى تحت تأثیر هواها و تمایلات نفسانى و القائات شیطانى از راه حق منحرف شده و به ظلم و فساد گراییده اند. اینان منكر خدا و دشمن دین او نیستند ولى كمابیش تحت تأثیر هواها و تمایلات نفسانى از دستورات دین منحرف شده، به احكام و مقررات آن، چنان كه باید و شاید عمل نمى‌كنند. خداى متعال چنین مؤمنان گناه كارى را به كلى نابود نمى‌كند، بلكه به صورت محدود و موقت آنان را گرفتار بلا و مصیبت و سختى و تنگنا خواهد كرد تا به خود آیند و از بدكردارى‌ها و زشت كارى‌هاى خود دست بردارند. البته چنین عقوبتى به دست مؤمنان خالص بر این مؤمنان آلوده و ناقص وارد نمى‌شود؛ زیرا مؤمنان پاك هیچ گاه در پى آزار و ریختن خون آلودگان نیستند. از این رو اجراى عقوبت بر چنین افرادى یا به دست مؤمنان دیگرى چون خود آنان ناقص و آلوده، و یا به دست كفار و غیر مؤمنان خواهد بود. آنان با كینه توزى و دشمنى و اذیت و آزار نسبت به آن مؤمنان و مسلمانان گرفتار هوا و هوس، ناخواسته زمینه توبه و انابه و بازگشت آنان را فراهم خواهند كرد.
جنگ‌هاى داخلى را كه گاهى میان گروه هایى از مسلمانان شعلهور مى‌شود، مى‌توان نمونه هایى از جنگ هشداردهنده دانست. هدف این جنگ‌ها در نظام خلقت این است كه هر دو گروه درگیر جنگ تأدیب و گوش مالى شوند و در نهایت به راه آیند. خداوند در قرآن مجید در این زمینه مى‌فرماید:
﴿ صفحه 56﴾
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ یَلْبِسَكُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْض انْظُرْ كَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ؛(30) بگو او مى‌تواند عذابى از بالاى سر شما یا از زیر پاى شما بر شما فرود آورد یا (با ایجاد اختلاف و تفرقه) شما را فرقه فرقه كند و (به جان هم بیندازد تا) سختى (و رنج عذاب از سوى) بعضى را بر بعضى دیگر از شما بچشاند. ببین چگونه آیات خدا را تغییر مى‌دهیم و در آن تصرّف مى‌كنیم، باشد كه آن‌ها بفهمند.
برخى عذاب‌ها و گرفتارى‌هاى بنى اسرائیل، نمونه اى است از همین جنگ‌هاى تأدیبى كه خداى متعال آنان را بدان مبتلا كرده است. قرآن حكایت دارد كه بر اساس تقدیر حتمى خداوند، بنى اسرائیل دوبار در زمین به فساد و تبهكارى و برترى جویى مى‌پردازند و در هر بار چون فساد و برترى طلبى شان از حد مى‌گذرد، خداوند قومى را بر آنان مسلط مى‌سازد كه دمار از روزگارشان برمى‌آورند:
وَ قَضَیْنا إِلى بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الأَْرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِیراً. فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَیْكُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْس شَدِید فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ وَ كانَ وَعْداً مَفْعُولاً. ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوال وَ بَنِینَ وَ جَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِیراً. إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الاْخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّة وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِیراً. عَسى رَبُّكُمْ أَنْ یَرْحَمَكُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِینَ حَصِیراً؛(31)
﴿ صفحه 57﴾
و در كتاب تورات به بنى اسرائیل خبر دادیم كه، دوبار در زمین فساد وخون ریزى مى‌كنید و قطعاً به سركشى بسیار بزرگى برخواهید خاست. پس بار اول كه سر برسد بعضى از بندگان خود را كه بسیار سخت و جنگجو هستند بر علیه شما برمى‌انگیزیم تا آن جا كه به جستجوى درون خانه‌ها پردازند (و خانه به خانه شما را تعقیب كنند). این یك وعده حتمى بود كه به انجام رسید و پس (از آن) دولت شما را بازگرداندیم، شما را بر آنان تسلط دادیم و به مال‌ها و فرزندان كمك كردیم و افراد شما را فزون تر ساختیم. اگر نیكى كنید به خود نیكى كرده اید و اگر بدى هم كنید به خود كرده اید. پس چون هنگامى كه برترى طلبى و تبهكارى دیگر رسید، باز همان‌ها آمدند تا چهره‌هاى شما را كریه و بد منظر سازند و به این مسجد (بیت المقدس) داخل شوند، چنان كه بار اول داخل شدند، و هر چه را كه بر آن دست یافتند به طور كامل نابود سازند. امید است كه پروردگارتان بر شما رحمت آورد و اگر به بدى و تباهى بازگردید ما نیز (براى تنبیه شما) بازمى گردیم و جهنم را قرار دادیم تا زندانى براى كافران باشد.
در نقل این دو رویداد تاریخى كه در این آیات به آن‌ها اشاره شده، در روایات و كتب تاریخ، كمابیش، اختلاف نظر به چشم مى‌خورد. از این رو نمى‌توان درباره آن‌ها نظر قطعى داد؛ لكن بیشتر روایات حكایت از این دارند كه بار اول «بخت النصر» شاه بابل (605 ـ 526 قبل از میلاد) بر فلسطین ـ كه در آیه بالا با عنوان «الارض» از آن یاد شده ـ لشكر كشید و اورشلیم را به تصرّف درآورد و با ده هزار اسیر یهودى ـ كه پادشاه یهودیان نیز در میانشان بود ـ به سرزمین خویش بازگشت. اما چون یهودیان باقى
﴿ صفحه 58﴾
مانده در فلسطین از نو بر شاه بابل شوریدند، بخت النصر بر آن شد كه مسأله یهودیان را یك بار و براى همیشه حل كند. از این رو دوباره اورشلیم را تسخیر كرد و آن را به آتش كشید. او هیكل سلیمان را ویران و تقریباً تمام ساكنان شهر را اسیر كرد و با خود به بابل برد. یهودیان در بابل ماندند تا زمانى كه «كورش» به آن جا حمله كرد و آن را به تصرف درآورد. او آنان را آزاد گذاشت تا به سرزمین خود بازگردند. وى هم چنین سیم و زرى را كه «بخت النصر» از معبد اورشلیم به غارت برده بود به جاى اول خود بازگردانید. به هر حال معمولاً این اسارت و تبعید بنى اسرائیل را، كه در قرن ششم قبل از میلاد روى داد و بیش از نیم قرن دوام یافت، اولین مورد از دو مجازات مذكور در آیه شریفه دانسته اند.
در مورد دومین مجازات این چنینىِ بنى اسرائیل نیز نقل‌هاى مختلفى شده است. طبق برخى نقل ها، این بار نیز قومى كافر بر بنى اسرائیل حمله آوردند و آنان را به رنج و محنت فراوان در افكندند.
نكته جالب توجه این است كه خداى متعال، سرانجام بنى اسرائیل را تهدید مى‌كند كه اگر دوباره به فساد و برترى طلبى روى آورند مجدداً آن‌ها را گرفتار عذاب و جنگ و ناامنى خواهد كرد و با تعبیر «وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا» به آنان هشدار مى‌دهد.
حاصل آن كه، تأدیب و گوش مالى افراد سست ایمان و بدكردار نیز یكى دیگر از قوانین تكوینى حاكم بر وقوع جنگ‌ها است؛ هر چند كه این قانون از دیدگاه فلسفه تاریخ و جامعه شناسى مادّى نگر امروز هرگز شناخته شده و قابل تبیین و توجیه نیست.
﴿ صفحه 59﴾
6. سودمندى جنگ براى جهادگران
ششمین قانون جنگ این است كه جهاد فى سبیل الله، در كنار آلام و رنج ها، فواید و منافعى نیز دارد و مجاهدان در مجموع از این كار سود مى‌برند. خداوند در این زمینه مى‌فرماید:
كُتِبَ عَلَیْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛(32) بر شما اقدام به جهاد مقرّر شده است و آن براى شما ناخوش آیند است؛ [ولى] ممكن است كه شما چیزى را ناخوش دارید در حالى كه آن چیز برایتان خوب است و ممكن است چیزى را خوب بدانید در حالى كه برایتان بد باشد، و خدا مى‌داند و شما نمى‌دانید.
نخستین جمله این آیه، بیان گر قانونى تشریعى درباره جنگ است كه فعلا موضوع بحث ما نیست. بحث ما در این جا درباره بقیه آیه است كه بیان گر یك قانون تكوینى مربوط به جنگ است. در این آیه، جمله: «كُتِبَ عَلَیْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ» مى‌رساند كه جنگ چون كشته شدن، ضرب و جرح و مصدومیت، اسارت، آوارگى، خانه به دوشى، داغ دیدن، ویرانى، قحطى و ده‌ها مصیبت دیگر در پى دارد، پدیده اى تلخ و رنج آور است و مطبوع انسان نیست. اما جمله بعد، یعنى جمله «عَسى اَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ» اشاره به این حقیقت دارد كه جنگ، على رغم همه مشكلات و مصایبى كه به بار مى‌آورد، در كنار آن‌ها فواید و آثار مثبت فراوانى نیز به همراه دارد كه نباید از آن‌ها غفلت ورزید و همان‌ها نیز مى‌توانند وجود جنگ را در جهان توجیه كنند. در این جا مناسب است به بعضى از آثار
﴿ صفحه 60﴾
مثبت جنگ اشاره اى داشته باشیم:
ـ ایجاد روحیه فعالیت و جلوگیرى از رخوت: از جمله نتایج جهاد در راه خداى متعال این است كه مردم را از سستى و تنبلى مى‌رهاند و آنان را فعال، با نشاط و پر تحرك مى‌سازد. انسان، به طور طبیعى، اگر مدت زیادى در رفاه، آسایش و امنیت به سر برد، به تدریج به سستى، كسالت و بى حالى عادت مى‌كند و از تحرك و فعالیت باز مى‌ایستد و از سوى دیگر، روح مقاومت و سلحشورى در او ضعیف خواهد شد. جنگ این سستى‌ها و تنبلى‌ها و كسالت‌ها را از افراد دور مى‌كند و از آن جا كه اعضاى جامعه در وضعیت جنگى همه چیز خود را در خطر احساس مى‌كنند، بسیارى از نیروهاى خفته در آن‌ها بیدار خواهد شد. جنگ به انسان‌ها روح سلحشورى، مبارزه طلبى و هم آوردجویى مى‌بخشد و صلابت و استقامت و تحرّك ایشان را بالا مى‌برد.
اگر به این حقیقت توجه كنیم كه یك جامعه سست و تن پرور طعمه اى خوب و شكارى بى دردسر براى برخى از افراد قدرت طلب و تبهكار است، به آسانى تصدیق خواهیم كرد كه ثمره مذكور یكى از نتایج مثبت مهم جنگ براى جامعه خواهد بود. جنگ از این جهت حكم واكسن را دارد كه به بدن انسان آماده باش مى‌دهد و نیروهاى داخلى را در برابر حمله و هجوم ویروس‌ها و میكروب‌ها بسیج مى‌كند.
دانشمندان علوم زیستى مى‌گویند، در حال عادى و به هنگام امنیت و آرامش، بخش كوچكى از نیروهاى انسان فعال هستند و در مواقع تهدید و خطر، نیروى انسان چندین برابر مى‌شود. شاید از برخى آیات قرآن نیز بتوان این مطلب را استنباط كرد؛ نظیر این آیه كه مى‌فرماید:
﴿ صفحه 61﴾
إِنْ یَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ؛(33) اگر از شما بیست كس با صبر و استقامت باشند بر دویست كس پیروز خواهند شد.
شاید یكى از علل و توجیهات این امر، حقیقت علمى مذكور باشد؛ یعنى از آن جا كه مؤمنان در صدر اسلام در اقلیت بودند و دشمن از هر سو آنان را احاطه كرده بود، از این رو تحت تأثیر احساس تهدید بالا، به طور طبیعى مكانیزم‌هاى زیستى آن‌ها نیروى فوق العاده اى را براى مقابله با تهدیدات و خطرها در آنان ایجاد مى‌كرد.
ـ ایجاد احساس نیاز و كمبود: نتیجه عمده دیگر جهاد این است كه توجه و حساسیت جامعه را نسبت به كمبودها و نیازمندى‌هاى موجود خود برمى‌انگیزد و این توجه، جنبش و تكاپوى اعضاى جامعه را براى رفع كمبودها و تأمین نیارمندى‌ها به دنبال خواهد داشت. اگر در تلاش‌ها و فعالیت‌هاى فردى و اجتماعى انسان دقت كنیم، درمى یابیم كه عموماً، انسان‌ها پس از احساس كمبود و نیاز خویش، و صرفاً براى برطرف ساختن آن، به تلاش و فعالیت مى‌پردازند. حتى خوردن و آشامیدن كه كارهایى لذت بخش براى انسان هستند، تنها زمانى صورت مى‌پذیرند كه انسان احساس گرسنگى یا تشنگى بكند. یا، این كه، انسان هنگامى به فكر معالجه بیمارى و مراجعه به پزشك مى‌افتد كه احساس درد داشته باشد.
در هر حال به طور كلى، در هر موردى، انسان پس از آن به فكر اقدام خواهد افتاد كه به نقص و نیاز و كمبود خود توجه پیدا كرده باشد. درد گرچه براى انسان ناخوش آیند و نامطبوع است، اما از آن جا كه احساس درد به
﴿ صفحه 62﴾
منزله اخطارى است كه وجود یك نوع بیمارى را در انسان اعلام مى‌كند و او را به مراقبت بیشتر و معالجه خویش وامى‌دارد؛ از این رو باید گفت، درد نیز به نوبه خود، در واقع، وجودش براى انسان خیر است و آثار مثبت به دنبال دارد.
وقتى كه یك ملت به هر علتى به جنگ با بیگانگان و دشمنان خود اقدام مى‌كند ـ كه طبعاً آن هم، طبق قاعده كلى فوق، به دنبال زنده شدن احساس «نیاز به جنگ» در افراد خواهد بود ـ به تدریج به بسیارى از كمبودها و نادارى‌هاى خود پى مى‌برد و با درك نقاط ضعف خود، با تمام توان براى رفع آن‌ها تلاش خواهد كرد. اگر تاریخ پیدایش اكتشافات و اختراعات و فنون و صنایع را ورق بزنیم، مى‌بینیم كه درصد قابل توجهى از آن‌ها در زمان وقوع جنگ‌ها به وجود آمده و رشد كرده است.
ـ ترویج اسلام و مسلمین: نتیجه دیگر جنگ این است كه مؤمنان مجاهد و ایثارگر به سبب كوشش ها، ایثارها و فداكارى هایى كه از خود نشان مى‌دهند ـ به ویژه اگر در جنگ با دشمن خود پیروز شوند ـ شهرت پیدا مى‌كنند و مردم دنیا نسبت به آنان و دین و آیین و اهداف و عقاید ایشان حساسیت و شناخت بیشترى پیدا خواهند كرد. این امر به نوبه خود سبب مى‌شود تا مردم دنیا انگیزه‌هاى انسانى و الهى مؤمنان را براى اداره و شركت در جنگ و پرداخت هزینه‌ها و تحمل خسارت‌هاى آن مورد توجه قرار دهند و این خود روح اسلام خواهى و خداپرستى را در مردم دنیا برمى‌انگیزد؛ یعنى هم آن مؤمنانى كه مورد تاخت و تاز قدرت‌ها قرار گرفته اند در بین مردم دنیا موفقیتى ممتاز و درخشان كسب مى‌كنند و هم وسیله تبلیغ دین حق فراهم مى‌شود.
﴿ صفحه 63﴾
ما نتایج مذكور و بسیارى دیگر از ثمرات مثبتى را كه نام نبردیم، در جنگ تحمیلى حكومت بعث عراق بر علیه كشورمان مشاهده كردیم و این جنگ على رغم صدمات آن، ره آوردهاى مثبت فراوانى نیز براى ملت ما در پى داشت. در آغاز جنگ، رهبر بزرگ انقلاب، امام خمینى(رحمه الله)، فرمودند، این جنگ اگر چه بر ما تحمیل شده است ولى براى ما نعمتى الهى است. آن روزها شاید مردم ما بیشتر تحت تأثیر ایمان و ارادتى كه به حضرت امام داشتند این سخن ایشان را تلقى به قبول كردند، اما با گذشت زمان و استمرار جنگ، به تدریج صحّت این مدّعا را به وضوح مشاهده كردند. سستى و كسالتى كه ده‌ها سال بود دامن گیر ملت ما شده بود و مردم ایران را در برابر دشمنان خود زمین گیر و زبون ساخته بود، به یك باره برطرف شد و نشاط و فعالیت همه جانبه، و روحیه مقاومت، سلحشورى، شجاعت و شهادت طلبى جاى آن را گرفت. با پیدایش چنین روحیه اى بود كه مردم به فكر افتادند تا به هر طریق ممكن، رشته‌هاى وابستگى به بیگانگان را قطع كنند و با كسب استقلال همه جانبه، از لحاظ‌هاى گوناگون، اعم از نظامى، علمى، صنعتى و... خود را از دیگران بى نیاز سازند. پیدایش این روحیه در مردم ما نتایج چشم گیرى را براى جامعه و كشور در پى داشته و موجب گردیده كه ایران اسلامى به قدرتى عظیم در صحنه سیاست جهانى و بین الملل تبدیل شود.
استعمارگران شرق و غرب امروزه تصریح مى‌كنند كه بنیادگرایى ـ كه منظورشان همان اسلام اصیل است ـ قدرت آنان را به شدت تهدید مى‌كند. آمار و گزارش‌ها حاكى است كه گرایش به اسلام در بین ملل مختلف دنیا روز به روز در حال گسترش است و ملت‌هاى مسلمان نیز
﴿ صفحه 64﴾
تحرك جدیدى یافته اند و به توسعه و تعمیق عقاید و معارف اسلامى در جوامع خود روى آورده اند، و خلاصه این كه اسلام خواهى با سرعتى بالا گسترش مى‌یابد. قطعاً یكى از عوامل مهم این امر را باید انقلاب اسلامى ملت ایران و مقاومت و شكست ناپذیرى این ملت در جنگ تحمیلى دانست؛ جنگى كه در آن، در واقع همه دنیا یك طرف و ملت مسلمان ما در طرف دیگر بود، اما خداوند پیروزى را از آنِ ملت مسلمان ایران كرد.
7. جنگ وسیله آزمایش و پیشرفت
هفتمین قانون تكوینى جنگ این است كه مؤمنان و موحدان، با تحمل تلخى‌ها و سختى‌هاى جنگ، كمال معنوى و روحى پیدا مى‌كنند؛ و این از دیگر آثار مثبت جنگ است كه موجب مى‌شود خداوند بر اساس اراده حكیمانه خود آن را در نظام تكوینى و تشریعى زندگى انسان جاى دهد. حتى مى‌توان گفت، جنگ یكى از مهم ترین عرصه هایى است كه مى‌تواند انسان را به هدف اصلى آفرینش او و كمال نهایى اش نزدیك كند. توضیح این كه هدف اصلى از آفرینش انسان، دست یابى او به كمالات معنوى و روحى و هر چه بالاتر رفتن در مسیر «قرب الى الله» است. اگر كسى بخواهد در جهت «قرب الى الله» به سیر و سلوك بپردازد، تنها زمانى به مقصود مى‌رسد كه از ناملایمات و سختى‌ها و رنج‌ها استقبال كند و مشكلات و محرومیت‌هاى فراوانى را به جان بخرد. رسیدن به كمال معنوى و رشد روحى تنها در صورتى امكان پذیر است كه انسان بر روى هواى نفس خود پاى بگذارد و با تبعیت محض از خواسته‌ها و فرامین الهى، در این راه صبر و استقامت پیشه نماید. انسانى مى‌تواند به درجات
﴿ صفحه 65﴾
عالى كمال دست یابد كه در طوفان غرایز و تمایلات نفسانى، اسیر خواسته‌هاى نفس نگردد و تنها آن چه را كه مرضىّ خداى متعال است اختیار كند، گرچه صددرصد مخالف خواسته نفس خودش باشد.
راز گرفتار آمدن مؤمنان و صالحان به بلاها و مصیبت‌هاى دنیوى نیز چیزى جز رشد و كمال آن‌ها نیست. خداى متعال مى‌توانست مصایب و مشكلاتى از قبیل: فقر، بیمارى، ناامنى، گرسنگى و... را براى انسان‌هاى مؤمن و نیكوكار پیش نیاورد؛ اما خداوند از سر لطف و رحمت چنین نكرده و اراده فرموده تا مؤمنان و صالحان با تحمل سختى ها، رنج‌ها و ناملایمات، به كمال شایسته خود برسند و هر چه بیشتر از رحمت الهى و نعمت‌ها و مواهب او برخوردار گردند. پیش آمد جنگ در زندگى حق پرستان و موحدان نیز در همین راستا است.
جنگ با توجه به مصایب و مشكلات و سختى‌هاى متعددى كه به همراه دارد میدان خوبى براى آب دیده شدن انسان‌ها و بیرون رفتن از ناخالصى‌ها است. جنگ عرصه اى بسیار مناسب است براى آن كه انسان‌هاى مؤمن مورد ابتلائات مختلف الهى قرار گیرند و با موفقیت و پیروزى در آن‌ها مراتب كمال و «قرب الى الله» را یكى پس از دیگرى پیموده، لیاقت نیل به عالى ترین آن‌ها را پیدا كنند. مؤمنان با خویشتن دارى و صبر و استقامتى كه در عرصه جنگ از خود نشان مى‌دهند، با گداخته شدن در كوران حوادث آن، گوهر وجودى خویش را صاف تر و خالص تر مى‌كنند. خداى متعال در این باره مى‌فرماید:
إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاّ
﴿ صفحه 66﴾
تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی كُنْتُمْ تُوعَدُونَ؛(34) محققاً آنان كه گفتند پروردگار و صاحب اختیار ما خدا است و در این گفته خود پایدارى و استقامت كردند، فرشتگان بر ایشان نازل شوند كه هیچ نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد شما را به همان بهشتى كه از قبل وعده داده شده اید.
این آیه شریفه، با جمله «ثُمَّ اسْتَقامُوا» ضمن اشاره به سختى‌هاى راه و مشكلاتى كه در پیش راه سالك هست، به مؤمنان بشارت مى‌دهد كه اگر سختى‌ها را با پایدارى و استقامت خود تحمّل و با آن‌ها مبارزه كنند، در نهایت به بهشت و سعادت جاودان دست خواهند یافت.
از این رو است كه قرآن كریم در آیات متعدد، وقوع جنگ و پى آمدها و ویرانى‌ها و سختى‌هاى حاصل از آن را بر اساس اراده حكیمانه الهى، و وسیله امتحان و آزمایش انسان‌ها قلمداد مى‌كند. خداوند متعال جنگ و پى آمدهاى آن را پیش مى‌آورد تا استعدادهاى انسان‌ها شكوفا شود و مردم در كوران آن، كمالات بالقوّه خود را فعلیت بخشند و مراتب بى نهایت كمالات انسانى را یكى پس از دیگرى درنوردند و به قله‌هاى رفیع و منیع كمال حقیقى انسان صعود كنند.
خداوند به وسیله جنگ، مؤمنان را مى‌آزماید تا معلوم شود تا كجا حاضرند در راه رضاى خدا و عمل به تكلیف شرعى، سختى‌ها و ناگوارى‌ها را تحمل كنند:
وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْء مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْص مِنَ الأَْمْوالِ وَ الأَْنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ. الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ
﴿ صفحه 67﴾
قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ. أُولئِكَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ؛(35) به یقین شما را به چیزى از (قبیل) ترس و گرسنگى و كاهش دارایى‌ها و (از دست دادن) جان‌ها و (خراب شدن) میوه‌ها مى‌آزماییم و (اى پیامبر) شكیبایان را نوید ده؛ آنان كه چون به حادثه سخت و ناگوارى گرفتار شوند، صبر پیشه خود كنند و گویند ما آفریده خداى متعال هستیم و ما به سوى او بازمى گردیم. اینان مورد رحمت و لطف خدایند و هم آنان هستند كه هدایت یافته اند.
این آیات شریفه مربوط به جهاد است و خداى متعال در آن‌ها مؤمنان را از نظر روحى و روانى براى شركت در جنگ آماده مى‌سازد؛ البته نه با تبلیغات بى ارزش و دور از حقیقت، بلكه با بیان یك سلسله حقایق، واقعیات و ارزش‌هاى انسانى. اساساً سنّت و راه و رسم شارع مقدس اسلام هرگز این نیست كه انسان‌ها را ـ اعم از آن كه مؤمن باشند یا نباشند ـ با فریب و نیرنگ به سوى هدفى كه خود مى‌خواهد بكشاند. در این جا نیز خداى متعال ضمن اشاره به مشكلاتى كه معمولاً با جنگ همراه است ـ مانند: ناامنى، كمبود و گرانى مواد غذایى، زیان‌هاى اقتصادى و مالى، قتل و كشتار، نقص عضو، اسارت و... ـ همه آن‌ها را اسباب امتحان و زمینه ساز آزمایش مؤمنان و وسایل تحصیل كمالات معنوى براى آنان معرفى مى‌كند و به آن دسته از مؤمنان كه صبر و استقامت پیشه كنند وعده رستگارى مى‌دهد.
این مؤمنان صابر كسانى هستند كه به مبدأ و معاد اعتقاد و ایمان كامل
﴿ صفحه 68﴾
دارند؛ و ما در ادامه توضیح خواهیم داد كه یكى از عوامل پیروزى مؤمنان بر دشمنانشان همین خداشناسى و معرفت توحیدى آنان است. اعتقاد و ایمان جامعه مسلمان، رمز پیروزى آنان بر دشمن و سرفراز بیرون آمدن از بوته آزمایش است. سود سرشارى كه صابران از جنگ مى‌برند، همان لطف، رحمت و هدایت یافتگى است كه خداوند در انتهاى آیات مذكور از آن خبر داده و فرموده است كه ایشان مشمول رحمت و درود از سوى پروردگارشان خواهند بود (أُولئِكَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ).
حاصل آن كه خداوند در این آیات، جنگ را وسیله آزمایش انسان‌ها و پیشرفت و تكامل مؤمنان مى‌داند و كسانى را كه به دشمن پشت و میدان نبرد را خالى نمى‌كنند این گونه معرفى مى‌كند كه به درجات عالیه كمال دست یافته، مشمول عنایات و الطاف خاص حق متعال و واصل به مقصود خواهند بود.
در آیه اى دیگر درباره جنگ چنین مى‌خوانیم:
إِنْ یَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْكَ الأَْیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمِینَ. وَ لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْكافِرِینَ. أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَعْلَمِ اللّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ یَعْلَمَ الصّابِرِینَ. وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ؛(36) اگر به شما آسیبى رسیده است به دشمنان شما نیز مثل آن آسیب رسیده است. این روزگار (و احوالات مختلف را)میان مردم مى‌گردانیم (و قدرت و دولت را در میانشان جابه جا مى‌كنیم) تا مقام اهل ایمان معلوم شود و
﴿ صفحه 69﴾
خداوند متعال اهل ایمان را بنمایاند و از شما گواهانى بگیرد كه خداى متعال ستم گران را دوست نمى‌دارد، و تا آن كه اهل ایمان را از هر عیب پاك و پیراسته سازد و كافران را سركوب كند. آیا پنداشته اید كه وارد بهشت مى‌شوید در حالى كه خداى متعال هنوز كسانى از شما را كه جنگ كرده باشند و شكیبایان را معلوم نكرده است؟ شما بودید كه قبل از مرگ آرزوى مرگ (در میدان جنگ) داشتید و اكنون كه با آن درگیر شده اید با نگرانى بدان مى‌نگرید.
در این آیات چند نكته مورد توجه قرار گرفته كه در این جا به مناسبت، به برخى از آن‌ها اشاره مى‌كنیم:
نخست و قبل از هر چیز، اشاره شده است به این كه دولت‌ها و قدرت‌ها در دست فرد یا گروه خاصى متمركز نمى‌مانند؛ بلكه علاوه بر این كه در یك عصر در بین افراد و گروه‌هاى مختلف و متعدد تقسیم خواهد شد، در طول تاریخ نیز در میان افراد و گروه‌هاى مختلف دست به دست مى‌شود. پیش از این نیز اشاره كردیم كه اراده الهى بر این تعلق گرفته است كه هیچ قدرتى به صورت ابدى در اختیار یك فرد، گروه، قوم و نژاد خاص قرار نگیرد؛ بلكه حكمت خدا اقتضا داشته كه قدرت‌ها دست به دست شود و گاهى در دست این و گاهى در دست آن باشد. این حقیقتى است كه در طرح كلى خلقت و تدبیر خداى متعال براى زندگى اجتماعى بشر، لحاظ و گنجانده شده است. دومین نكته مورد اشاره در آیات مذكور این است كه، در مواقعى كه دست به دست شدن قدرت به وسیله جنگ و زد و خورد حاصل مى‌شود، گاهى آن جنگ وسیله اى است براى امتحان مؤمنان، تا خداى متعال كسانى را كه واقعاً ایمان آورده اند، بشناسد و از میان آنان گواهانى برگیرد.
﴿ صفحه 70﴾
خلاصه آن كه، خداى متعال در پیش آوردن جنگ اهدافى دارد و یكى از آن اهداف این است كه مؤمنان در گیرودار جنگ آزموده شوند. این نكته كه در آیه اول آمده، در آیه بعد نیز به زبانى دیگر مورد تأكید قرار گرفته است؛ آن جا كه مى‌فرماید: وَ لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا. «تمحیص» كه در این آیه مطرح شده، به معناى پیراستن از عیب و نقص است. این پیراستن مى‌تواند به معناى اجتماعى باشد و مى‌تواند مفهوم فردى داشته باشد. تمحیص در بعد اجتماعىْ آن جا معنا پیدا مى‌كند كه در یك جامعه اسلامى همه افراد، كما بیش، ظواهر شرعى را رعایت كنند، ولى بسیارى از آنان مبتلا به آلودگى‌ها و ناخالصى هایى باشند. در این میان، جنگ وسیله بسیار مناسبى است براى آن كه معلوم شود چه كسانى واقعاً مسلم و موحدند و در هر اوضاع و احوالى رضوان الهى را بر همه چیز مقدم مى‌دارند، و چه كسانى از اسلام و توحید حقیقى بى بهره اند و روح كفر و شرك و ظلم و عصیان در اعماق نفس آن‌ها وجود دارد. جنگ، با دقت هر چه تمام تر، صفوف عاشقان صادق را از صفوف مدعیان كاذب جدا مى‌كند: لِیَمِیزَ اللّهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ؛ تا خداى متعال پلید را از پاك جدا سازد.
تمحیص جنبه فردى نیز دارد. ممكن است مسلمانى اصل را داشته باشد، ولى ایمان وى با برخى از نقص‌ها و ضعف ها، مثل: لذت پرستى، راحت طلبى، تنبلى، جاه طلبى، ظلم و فساد همراه باشد. براى آن كه این آلودگى‌ها از روح و روان و نفس انسان پاك شود و ریشه این وابستگى‌ها در قلب آدمى بخشكد، باید شرایط و اوضاع و احوالى فراهم شود كه توجه درونى فرد را به سوى دیگرى معطوف دارد. تا زمانى كه زندگى بشر روند آرام و عادى دارد و شخص از انواع نعمت‌ها و مواهب الهى بهره مى‌برد،
﴿ صفحه 71﴾
معمولاً امیال حیوانى، نفسانى و شیطانى در انسان قوّت مى‌گیرند و فرصت پیدا مى‌كنند تا به هر سو كه بخواهند آزادانه بتازند و انسان را به این سو و آن سو بكشانند.
بدون شك، اگر كار بدین منوال پیش رود، كم كم ایمان و معنویت انسان ضعیف و در نهایت نابود مى‌شود. ناملایمات و مشكلاتى كه در زندگى فردى و اجتماعى انسان پیش مى‌آید، روال معمول زندگى وى را بر هم مى‌زند و زمینه را براى خلوص و پاكى انسان فراهم مى‌آورد، كه این نتیجه اى بسیار مطلوب در زندگى انسان خواهد بود. جنگ یكى از این ناملایمات و حوادث تلخ است كه انسان را در شرایط خودسازى بسیار مشكل و در عین حال بسیار مفیدى قرار مى‌دهد.
در جنگ چون پاىِ جانْ بازى در میان است و انسان مجبور مى‌شود كه از مال و زن و فرزند و سایر تعلقات دنیوى دل بكند، زمینه مناسبى فراهم مى‌شود تا به هر چه غیر خدا است پشت پا بزند و دل را یك سره متوجه او گرداند. جنگ مى‌تواند هر چه را كه با ایمان خالص انسان سازش ندارد از باطن انسان بزداید، روح و روان او را صفا و جلا دهد و معنویات او را به كمال برساند؛ و این همان «تمحیص» و پیرایش فردى براى انسان خواهد بود.
حاصل آن كه، یكى از نتایج عمده و ارزش مند جنگ این است كه زمینه بسیار مناسبى فراهم مى‌كند تا آنان كه استعداد كمال پذیرى فراوان دارند، در كوران جنگ به خودسازى بپردازند و در مراحل مختلف جنگ، وابستگى‌ها و آلودگى‌هاى گوناگون را از خود دور سازند و درنتیجه، به كمالات روحى و معنوى هر چه بیشتر نایل آیند.
﴿ صفحه 72﴾
ما این معنا را در طول مدت جنگ تحمیلى به تجربه دریافتیم. همه ما شاهد بودیم كه بسیارى از نوجوانان و جوانانى كه در نظام طاغوتى گذشته به مفاسد اخلاقى عدیده گرفتار مى‌شدند ـ و در بسیارى از موارد بالفعل به آن‌ها گرفتار بودند ـ طى این جنگ، به خداى متعال و كمالات راستین روى آوردند و بسیارى از آن‌ها یك شبه، ره صد ساله پیمودند؛ تا آن جا كه به عنوان اسوه و الگویى براى موحدان و عارفان مطرح گشتند. آنان هم خود از بندگان شایسته خدا شدند و هم دیگران را به صلاح آوردند. اگر این جنگ پیش نیامده بود، از این همه صالحان مصلح خبرى نبود.
از این رو جنگ على رغم همه سختى ها، دشوارى ها، ضایعات و تلفاتى كه در پى دارد، اگر جز همین یك فایده را نداشته باشد ـ كه مؤمنان، صالحان و مجاهدان فى سبیل الله را این همه ارتقا و تعالى معنوى و روحى مى‌بخشد؛ و البته مادى گرایان از درك این فایده عاجزند ـ نعمت و موهبتى است كه از دست و زبان هیچ كس بر نمى‌آید كه از عهده شكرش به در آید. از دیدگاه اسلام، هدف آفرینش عالم و آدم، تقرب هر چه بیشتر انسان‌ها به درگاه خداى متعال است، و جنگ بهترین وسیله اى است كه مى‌تواند مقدمات این تقرب و كسب مقام و موقعیت بالاتر انسان در پیشگاه خداوند را فراهم آورد.
8. پیروزى نهایى حق
هشتمین قانون تكوینى و سنت الهى حاكم بر جنگ این است كه در تاریخ زندگى انسان و مبارزات و پیكارهاى انسانى، سرانجام پیروزى نهایى از آن حق و حقیقت خواهد بود و حق پرستان بر تمامى جهان مستولى خواهند
﴿ صفحه 73﴾
شد. براى توضیح این قانون اشاره به دو مقدمه لازم است:
مقدمه نخست آن كه: چنان كه پیش از این نیز اشاره كردیم، آزادى انسان در رفتار و سلوك فردى و اجتماعى اش، و اختیار او در پیمودن راه خیر یا شر، مورد اراده و مشیت و مقتضاى حكمت بالغه الهى است. خداوند قدرت و توان حركت در هر یك از این دو طریق را در اختیار انسان گذاشته است. اراده الهى چنین است كه هم كسانى كه در راه بهشت گام مى‌زنند میل و قدرت حركت در مسیر جهنم را داشته باشند، و هم كسانى كه راه جهنم را مى‌پویند، بتوانند در راه بهشت نیز گام بردارند. این امر موجب مى‌شود تا هر دو گروه، آزادانه در راه مقصد انتخاب شده خود طىِّ طریق كنند. آیاتى از قرآن مجید هم كه دلالت دارد بر این كه خداى متعال هم كسانى را كه راه خیر را برگزیده اند یارى مى‌كند و هم كسانى را كه راه شرّ را انتخاب كرده اند، در واقع به همین معنا است؛ از جمله این آیه شریفه:
مَنْ كانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً. وَ مَنْ أَرادَ الاْخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْیُهُمْ مَشْكُوراً. كُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً؛(37) آن كس كه با سعى و كوشش خود متاع فانى دنیا را طالب است، به زودى هر كه را خواهیم (نصیبى) از آن مى‌دهیم، سپس دوزخ را نصیب او مى‌كنیم تا در حالى كه مورد نكوهش و طرد قرار گرفته است بدان در آید؛ و كسانى كه طالب آخرت باشند و براى آن به قدر طاقت بكوشند، مشروط به این كه ایمان داشته باشند، از سعى و تلاش آن‌ها قدردانى مى‌شود. ما به هر دو گروه، دنیاطلب
﴿ صفحه 74﴾
و آخرت جو، به لطف خود مدد خواهیم كرد، كه از لطف و عطاى پروردگار تو هیچ كس محروم نخواهد بود.
مقدمه دوم: چنان كه در مباحث قبلى، به مناسبت، خاطرنشان كردیم، در خلقت عالم آن چه اصالتاً و بالذّات مطلوب است، تحقق خیر و كمال است، اما در كنار خیرات و كمالات، برخى از شرور و نقص‌ها نیز ـ كه در جریان كلى، از لوازم آن مقصودهاى اصلى هستند ـ به تبع آن‌ها مطلوبند و به اصطلاح، مقصود بالعرض هستند. از جمله، در مورد انسان، خداوند متعال انسان‌ها را نیافریده تا با سوءاستفاده از اختیار خود جهنّمى شوند، بلكه خواسته تا با حسن استفاده از اختیار خود به بهشت در آیند. از این رو جهنمى شدن و سقوط انسان‌ها خارج از اراده خداوند نیست؛ ولى این وضع تبعاً و بالعرض ملحوظ و مراد خداوند است نه اصالتاً و بالذات.
اكنون پس از ذكر دو مقدمه مذكور باید بگوییم، از آن جا كه اراده خداى متعال در اصل بر خیر و سعادت و رشد و كمال انسان و بهشتى شدن وى است، زندگى فردى و اجتماعى انسان چنان تدبیر و تقدیر شده است كه كسانى كه در طریق خیر و كمال گام مى‌زنند و راه بهشت را بر مى‌گزینند بیشتر مورد امداد الهى قرار مى‌گیرند و سرانجام نیز همین‌ها به پیروزى قطعى و نهایى دست خواهند یافت. خداى متعال، هم مؤمنان، صالحان و مجاهدان راه خدا را، و هم مخالفان و دشمنان آنان را آزادى اراده و عمل مى‌دهد و به هر دو گروه زمینه فعالیت مى‌بخشد و هر دو را با اسباب و وسایل و عِدّه و عُدّه مجهز مى‌سازد؛ لكن به گروه نخست كه در راه خدا مجاهده و پیكار مى‌كنند عنایتى خاص دارد و ضمن تأیید و نصرت آنان، در نهایت آن‌ها را به پیروزى مى‌رساند. البته این پیروزى بى حساب و كتاب
﴿ صفحه 75﴾
نیست و ضوابط و شرایط خاص خود را دارد، اما در هر حال، پیروزى نهایى اهل حق، چیزى است كه حكمت خداى متعال در جنگ آن را ایجاب مى‌كند. در این باره آیات متعددى در قرآن وجود دارد كه در این جا به برخى از آن‌ها اشاره مى‌كنیم:
در یك آیه مى‌فرماید:
وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الأَْعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ؛(38) سستى مكنید و اندوهگین مشوید كه شما برترید اگر (به راستى) مؤمن باشید.
در آیه دیگرى مى‌فرماید:
بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ؛(39) بلكه، به وسیله حق بر باطل ضربه وارد كنیم تا باطل را در هم بشكند و باطل یك باره نابود شود.
در آیه اى دیگر چنین مى‌خوانیم:
إِنَّ اللّهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ كُلَّ خَوّان كَفُور. أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ. الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقّ إِلاّ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْض لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْكَرُ فِیهَا اسْمُ اللّهِ كَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ؛(40) محققاً خداوند از كسانى كه ایمان آورده اند دفاع خواهد كرد و محققاً خداوند هیچ خیانت كار كفرانورز را دوست نمى‌دارد. خداوند به كسانى كه مورد هجوم قرار گرفته اند اجازه
﴿ صفحه 76﴾
جنگیدن داده؛ چرا كه آنان مورد ستم قرار گرفته اند و خداوند بر یارى و كمك آنان قادر و توانا است. آن كسانى كه از خانه هاشان به ناحق رانده شدند (و گناهى نداشتند) جز آن كه مى‌گفتند پروردگار ما خدا است. و اگر این (سنّت) نبود كه خداوند بعضى مردم را با بعضى دیگر از مردم دفع مى‌كند، عبادت گاه‌ها و صومعه‌ها و كلیساها و مسجدهایى كه نام خدا در آن‌ها بسیار یاد مى‌شود ویران مى‌گردید و خداوند حتماً كسانى را كه او را یارى مى‌كنند یارى خواهد كرد، كه خداوند قوى و مقتدر است.
در آیه اى دیگر آمده است:
وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِینَ. إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ. وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ؛(41) سخن ما درباره بندگان فرستاده ما از قبل (چنین) رفته است كه محققاً آنان، همانان یارى شدگان هستند و محققاً سپاه ما، همان چیره شوندگانند.
خداوند در این آیات پیروزى پیامبران خدا را به عنوان یك تقدیر حتمى و قضاى آسمانى مطرح كرده و چنان بر آن تأكید نموده است كه شاید امكان تأكید بیش از آن وجود ندارد؛ تأكید با ادوات مختلفى مثل: «انّ»، «جمله اسمیّه»، «لام تأكید» و «ضمیر فصل» كه به طور مكرر استفاده شده است.
نیز در آیه اى دیگر در مورد این تقدیر حتمى مى‌خوانیم:
كَتَبَ اللّهُ لاََغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ؛(42) خداوند متعال مقرر داشته است كه به یقین من و فرستادگانم پیروز خواهیم شد. همانا خداوند نیرومند و مقتدر است.
﴿ صفحه 77﴾
نیز در سه آیه دیگر، خداوند وعده پیروزى نهایى دین اسلام و پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) بر دیگر ادیان را داده و چنین فرموده است:
هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ؛(43) او كسى است كه رسول خود را همراه با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان پیروز كند.
از این سه آیه، در انتهاى دو آیه(44) با جمله «وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» و در انتهاى یك آیه(45) نیز با جمله «وَ كَفى بِاللّهِ شَهِیداً» بر این حقیقت، بیش از پیش تأكید شده است.
از مجموع این آیات چنین استفاده مى‌شود كه سرانجام، جنگ و ستیزهایى كه میان اهل حق و اهل باطل در مى‌گیرد به پیروزى نهایى اهل حق و حقیقت مى‌انجامد و عاقبت، دین اسلام و پیروان راستین آن پیروز خواهند شد. به اعتقاد شیعیان، پیروزى نهایى و كامل دین اسلام به دست حضرت ولىّ عصر، امام زمان، عجل الله تعالى فرجه الشریف، تحقق خواهد یافت و در پایان تاریخ، سرتاسر جهان زیر پرچم حق و عدالت آن حضرت قرار خواهد گرفت.
﴿ صفحه 79﴾