تربیت
Tarbiat.Org

معرفت نفس و حشر
اصغر طاهرزاده

تفکیک مقام نفسیتِ نفس از مقام عقلی آن

چون استفاده از واژه‌ی نفس گاهی از آن جهت است که جنبه‌ی نفسیت و نیاز به آلت‌داشتن، در آن مورد نظر است و گاهی جنبه‌ی نهایی آن مورد نظر می‌باشد، در ابتدا برای اشتباه‌نشدن این دو مرحله هریک را به طور مختصر شرح می‌دهیم.
مرحله‌ی اوّل نفس: این مرحله، مرحله‌ای از نفس است که در نهاد ماده تکوّن می‌یابد و در سیر تکاملی‌اش با ماده همراه بوده و در دل عالم ماده راه کمال را می‌پیماید و از این جهت تعلق به ماده جزء حقیقت نفس است و تعریف مذکور نیز تعریف حقیقت نفس با صفت نفسیت است و این‌که گفته‌اند نفس در حدّ ذات خود جوهری مجرد از ماده است و از عالم قدس نزول کرده برای این مرحله تعریف صحیحی نیست، زیرا چگونه موجود مجرد - با آن درجه از تجرد- با ماده قرین گردیده و با آن ترکیب و اتحاد پیدا کرده است؟
مرحله‌ی دوم نفس: این مرحله، مرحله‌ی نهایی نفس است که نفس، آثار و اعمال خویش را بدون استعانت به آلاتِ بدن انجام می‌دهد و در این حالت صفت نفسیت از او زدوده شده و دیگر تعلق به بدن ندارد و عقل محض شده است. اضافه‌ی تعلقی نفس به بدن از لوازم خارجی نفس است و داخل در حقیقت آن نیست و به همین جهت بدون این بدن هم باقی و پایدار خواهد ماند.
متوجه باش! وقتی می‌گوئیم جسمِ حیوان یعنی جسمی که تمام وجود آن را حیات اشغال کرده، یعنی جسمی است زنده، نه این‌که جسم بودن یک طرف باشد و زنده بودن طرف دیگر بلکه حقیقتا- جسم حیوان- یک جوهر واحد است که زنده است و این‌طور نیست که جسم، یک جوهر باشد و حیات عارض آن شده باشد بلکه علت حیات این جسم نفسی است که مقوّم ماهیت جوهریه‌ی حیوان است.