تربیت
Tarbiat.Org

ادبِ خیال، عقل و قلب
اصغر طاهرزاده

خطر بی‌آیندگی

سؤال: اگر خواستیم خودمان درباره‌ی موضوعات قابل مطالعه فکر کنیم، شما چه زوایایی را پیشنهاد می‌کنید که بر مبنای آن‌ها به کتب اساتید عالَم‌دار رجوع کنیم؟
جواب: باید به بحثی که شد برگردیم، به ما گفته‌اند: عده‌ای از انسان‌های عالِم، در این دنیا هستند که این‌ها عالَم دارند، ما باید برویم دامن آن‌ها را بگیریم. حالا سؤال‌ شما این است که بعد از این بحث ما در موضوعات قابل مطالعه، چه موضوعاتی را دنبال کنیم که مطالعات خود را از آن زوایا مدیریت کنیم؟ می‌خواهم بگویم بعد از بحثی که گذشت دیگر نباید چنین سؤالی در میان باشد؛ زیرا روشن شد مطالعه‌ی حقیقی یعنی هم‌افق‌شدن با عالِمانی که در شرایط خلوت خود با خدایشان هدیه‌های جبرائیل را برای اتحاد با حقایق قدسی گرفته‌اند و به کتابت‌درآورده‌اند. فعلاً همین کتابت‌ها است که مسائل ما را حل‌ می‌کند و به ما افق می‌دهد و به زندگی ما معنی می‌بخشد. خداوند آقای «جبران خلیل‌جبران» را رحمت ‌کند، در آن کتابِ بسیارخوب «پیامبر»شان که کتاب زنده‌ و ارزنده‌ای است در آخر کتاب می‌گوید هر کسی از آن پیامبر مسائل خود را سؤال می‌کرد، آن که کارگر بود می‌گفت: «ما چه‌کار کنیم تا در کار خود موفق باشیم؟» زن خانه‌دار می‌گفت: «ما چه‌کار کنیم؟» آن که تاجر بود می‌پرسید: «ما چه‌کار کنیم؟». و پیامبر(ص) تكلیف هر كدام را روشن می‌نمودند و چگونگی ادامه‌ی راه را برای آن ها معنی می‌كردند. می‌گوید: «آنگاه كشیش پیری وی را گفت: از دین بگو! و او گفت: من امروز مگر هیچ غیر آن گفته‌ام؟». تذکر جبران‌خلیل‌جبران با طرح سخن کشیش آن است که شما عادت نداشته باشید باز از مطالعه سؤال كنید، زیرا بحث روی مطالعه عادت شما می‌شود و در نتیجه همواره از واردشدن در مطالعه باز می‌مانید. به گفته‌ی عطّار:
تو پـای به راه در نِه و هیچ مپرس

خود راه بگویدت كه چون باید كرد

باید میدان عمل و آن هم عملِ مطالعه كردن را به نحوی كه عرض شد بگشاییم.
ما باید بدانیم، جدا از اندیشه‌ی اندیشمندانِ واقعی‌كه در طول تاریخ برای ما ذخیره شده‌، نمی‌توانیم زندگی كنیم و آینده‌ی خود را به ثمر برسانیم، ما با رسوخ در تفكر عالمانی آنچنانی می‌توانیم امكان زندگی امروز و فردای خود را فراهم كنیم، وگرنه گرفتار گسست تاریخی می‌شویم و تحت تأثیر فرهنگ مدرنیته از تاریخ بیرون می‌افتیم.
بعضی از عادات و رسوم گذشته را که مربوط به شرایط زندگی آن زمان بوده، می‌توان ترك كرد اما آثار عالِمان عالَم‌دار، شرایط روحی و روحیه‌ای است كه از گذشته در وجود ما زنده مانده و به ما توانایی فکرکردن می‌دهد، و امكان زندگی در آینده را برایمان فراهم می‌سازد. ‌بنا‌براین جامعه‌ای كه از چنین ذخیره‌هایی جدا شود نه فقط پیوندش با گذشته قطع می‌شود بلكه راهی به آینده نیز ندارد. وقتی من موقعیت تاریخیِ تفكری را كه سال‌ها پدرانم با آن زندگی كرده‌اند نشناسم به کلی بی‌آینده خواهم شد. مسأله خیلی مهمتر از دانستن یا ندانستن چند كتاب است. مسئله‌ی بی‌عالَم‌بودن یا عالَم‌داشتن است، آن هم در شرایطی كه مدرنیته می‌خواهد ریشه‌ی تفكر ما را و همه‌ی بشریت را بخشكاند.
ما اگر راهیانِ راه آینده‌ایم باید بیش از آنكه عزم رفتن كنیم بدانیم كجا ایستاده‌ایم و با چه حال و هوایی می‌خواهیم وارد آینده‌ی خود شویم، مگر بدون تفكری كه حاصل خلوت علماء بوده حرکت به سوی آینده ممکن است؟ راهرو حقیقی نمی‌تواند چنین گذشته و سنتی را رها كند، چنین سنتی مَركب ما است و بدون آن، راه‌رفتن و آینده‌داشتن ممكن نیست. ما و تفكر علمای گذشته به هم پیوسته‌ایم و اگر از آن جدا شویم اصلا از راه رفتن جدا شده‌ایم.
وقتی فكر كنیم احتیاجات امروز ما جدا از خلوتِ علمای عالَم‌دارِ گذشته است، باید بدانیم آینده را از دست می‌دهیم، همان طور كه غرب با رنسانس، از گذشته‌ی علمای خود، گسسته و بی‌آینده شد. گره خوردن با عالَم علماء، شرط درست اندیشیدن و درست عمل‌كردن است. نوری است كه از پشت سر ما بر ما می‌تابد و آینده را روشن می‌كند. درست است آن تفکرات در پشت سر ما قرار دارند، ولی آینده را می‌نمایانند و می‌توانند در فكر و عمل و عقل و تدبیرهای امروز و فردای ما حضور پیدا كنند و ما را راه ببرند، مانع‌ها را به ما بنمایانند و نگذارند مأیوسانه از حركت باز ایستیم. این است كه باز تأكید می‌كنم هركس آینده می‌خواهد، باید با چنین گذشته‌ای كه عرض شد، متذكر و همراه باشد وگرنه تباه می‌شود. انبوه روایات عمیق معرفتی سرمایه‌ای است تا آینده‌ی خود را در بستر تمدن اسلامی به عالی‌ترین نحوه شکل دهیم. باید به آن‌ها به عنوان راه سازماندهی به آینده نگریست تا معنی حقیقی خود را بنمایانند.
پیدا است كه شخص متفكر تنها است و تفكر در خلوت صورت می‌گیرد. ولی كسی خلوت دارد كه با دیگران باشد. تفكر، راه صحیح واردشدن بین انسان‌ها است تا روزمرگی‌ها ارتباط‌ها را ضایع و آینده را پوچ ننمایند. علمای ما تنهایی و خلوتِ تفكر را پس از باهم‌بودن به‌دست آورده‌اند و برای ارتباط‌های صحیح، حاصل آن خلوت و تفكر را به كتابت آورده‌اند. آری آن خلوت‌ها بریدن از دیگران برای برقراری پیوند مستحكم با انسان‌هایی است كه تشنه‌ی تفكر و پیوند علمی‌اند برای زندگی در آینده‌ای که ماوراء امروز است.
آنچه در آخر فقط تذکر می‌دهم و نمی‌توانم به شرح آن بپردازم؛ توجه به عالمان عالَم‌دار در علم فقه است که ما به جهت نوع مخاطبمان متذکر امثال شیخ انصاری‌ها نشدیم که آن بزرگان شاخصه‌ی کاملی از عالمان عالَم‌دار‌اند و عموماً تا مجتهدان در رشته‌ی خاص خود عالَم‌دار نشوند دارای ملکه‌ی اجتهاد نمی‌شوند و لذا طلاّب عزیز باید از ورود به عالَم عالمان علمِ فقه غافل نگردند، تا لذّت دروس فقهی برایشان صدچندان شود. إن‌شاءالله.
«والسلام علیكم و رحمةالله و بركاته»