تربیت
Tarbiat.Org

رمضان دریچه رؤیت (سیر الی الله در سایه‌ی جوع، صوم و ماه رمضان)
اصغر طاهرزاده

پاورقی ها

1 - «قَالُوا یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ وَ مَا سِیمَاءُ الشِّیعَةِ قَالَ صُفْرُ الْوُجُوهِ مِنَ السَّهَرِ- عُمْشُ الْعُیُونِ مِنَ الْبُكَاءِ ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الصِّیَامِ حُدْبُ الظُّهُورِ مِنَ الْقِیَام‏» (تاج الدین شعیرى‏، جامع الأخبار، ص 35) از امیرالمؤمنین(ع) پرسیدند: نشانه‌ی شیعه چیست؟ فرمودند: زردى چهره‌ها از بی‌خوابى، ترى چشم‌ها از گریه، خشكى لب‌ها از تشنگى، لاغرى شكم از روزه، خم‌شدن پشت‌ها از نماز.
2 - أمالی المفید، ص 192.
3 - محجة البیضاء، ملا محسن فیض كاشانى،ج 2،ص 122. براى هر چیزى درى است و در عبادت، روزه است.
4 - سوره‌ی حجر، آیه‌ی 29.
5 - در رابطه با جایگاه روح و علت آن که خداوند آن را به خود نسبت می‌دهد به جلسه‌ی دهم کتاب «خویشتن پنهان»، شرح ده نکته از معرفت نفس، رجوع فرمائید.
6 - سوره‌ی طه، آیه‌ی 131.
7 - جامع الأخبار، تاج الدین شعیرى‏، ص 35.
8 - أمالی المفید، ص 192.
9 - تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص 320.
10 - المراقبات، آیت الله ملکی تبریزی، ص 154.
11 - مجموعه ورام(تنبیه الخواطر)، ج‏1، ص 100.
12 - المراقبات، آیت الله ملکی تبریزی، ص 154.
13 - همان.
14 - سوره‌ی بقره ، آیه‌ی 183.
15 - عیون أخبار الرضا(ع)، ج‏1، ص 297.
16 - علل الشرائع، ج‏1، ص 57.
17 - بحارالانوار، ج 24، ص 193.
18 - عدة الداعی و نجاح الساعی، ابن فهد حلى‏، ص 240.
19 - شهاب الأخبار، قاضى قضاعى‏، ص 362.
20 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 45.
21 - بحارالانوار، ج 88، ص 341.
22 - شهاب الأخبار، قاضى قضاعى‏، ص 362.
23 - عدة الداعی و نجاح الساعی، ابن فهد حلى‏، ص 240.
24 - سوره‌ی انفال، آیه‌ی 17.
25 - در بهشت که مقام رؤیت قلبی است و مربوط به سابقون است، اصحاب یمین که از مقام عقل نظری و عملی جلوتر نرفته‌اند، در نوری از ملکوت قرار دارند که صورت آن نور همان درخت سدر است ولی آن نور، بر عکسِ درخت‌های سدر زمین، از هر گونه خاری مبرا است و لذا قرآن در وصف آن می‌فرماید: «فِی سِدْرٍ مَخْضُود» اصحاب یمین در سدری بدون خار قرار دارند. میوه‌ی درخت سدر هسته دارد، این هسته، صورت عقل نظری و عملی در توحید و عمل صالح است. با توجه به این که اصحاب یمین از انوار قلبی نیز بهره منداند از « طلح منضود» نیز برخوردارند. یعنی از موزهای منظم که هیچ گونه هسته‌ای ندارد. « طلح منضود» برای اصحاب یمین همان صورت قلبی معارف الهی است. (سوره‌ی واقعه، آیه‌ی 28)
26 - الخصال، شیخ صدوق‏، ج‏1، ص 44.
27 - الخصال، شیخ صدوق‏، ج‏1، ص 44.
28 - سوره‌ی عنکبوت، آیه‌ی 45.
29 - سوره‌ی طه، آیه‌ی 14.
30 - سوره‌ی حجر، آیه‌ی 99.
31 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 183.
32- ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، شیخ صدوق‏، ص 61.
33 - قسمتی از دعای 44 صحیفه‌ی سجادیّه مربوط به ورود به ماه رمضان.
34 - بحارالأنوار، ج 67، ص 64.
35 - محجه البیضاء ، ج2، ص122.
36 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 153.
37 - من لا یحضره الفقیه، ج ‏2، ص 76.
38 - بهشت كافى- ترجمه‌ی روضه‌ی كافى، ص 53.
39 - صحیفه‌ی امام، ج‏1، ص 10.
40 - سوره‌ی یوسف، آیه‌ی 53.
41 - صحیفه‌ی امام، ج‏1، ص 9.
42 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 103.
43 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 110.
44 - سوره‌ی آل عمران، آیه 198.
45 - الصحیفه‌ السجادیه، ص 188، دعای 44، و كان من دعائه(ع) إذا دخل شهر رمضان.
46 - حکمت عبادات، آیت‌الله جوادی آملی، بحث حكمت روزه.
47 - كرامت، یكی از لغت‌هایی است كه تقریباً در فارسی معادلش را نمی‌توان پیدا كرد.
48 - إرشاد القلوب، ج ‏1، ص 33.
49 - سوره‌ی انفطار، آیه‌ی 11
50 - به نكته‌ی دهم از كتاب «خویشتن پنهان» از همین مؤلف رجوع كنید.
51 - کافی، ج 3، ص 502.
52 - قال‌رسول‌الله(ص): «الرَّحِمُ شَجْنَةٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَمَنْ وَصَلَها وَصَلَهُ‌اللّـهُ وَ مَنْ قَطَعَها قَطَعَهُ‌الله» رَحِم رشته‌ای است از رحمان، هركس به آن وصل شود خداوند به آن وصل خواهد شد و هركس آن را قطع كند خداوند با او قطع رابطه می‌كند.«نهج‌الفصاحه، حدیث شماره 1690»
53 - ‌المحجه البیضاء، فیض کاشانی، ج ۷، ص ۷.
54 - معراج السعاده، انتشارات هجرت، ۱۳۷۱، ص ۶۷۴.
55 - سوره‌ی تحریم، آیه‌ی ۸.
56 - اصول کافی، ج ۲، ص ۴۳۰، باب توبه.
57 - الإقبال بالأعمال السَّنه، ج 1، ص 79.
58 - مستدرك الوسائل«كتاب‌الصلوة»، «ابواب‌الذكر» باب 22 حدیث 1.
59 - كافى ، ج 2 ، ص 504 . وسائل الشیعه ، ج 7 ، ص 176.
60 -وسائل الشیعه ، ج 16 ، ص 70 . بحارالأنوار ، ج 6 ، ص 22.
61 - به «المراقبات» از آیت الله ملکی تبریزی، ص 201 رجوع شود.
62 - عدة الداعی و نجاح الساعی، ص 123.
63 - مصباح الشریعة، باب 16 در آداب سجود.
64- وسائل، ج 8، ص 347.
65- سوره‌ی عبس، آیه‌ی 24.
66- جامع‌السعادات، جلد دوم، فصل30، فضیلت میهمان‌داری.
67 - ارشادالقلوب، ج 1، ص 133.
68 - همان.
69 - همان.
70 - مقام معظم رهبری«حفظه‌الله»، 14/3/1390.
71 - سوره‌ی فصلت، آیه‌ی 34.
72 - جهت تأمل بیشتر در دعای مکارم‌الاخلاق از حضرت سجاد(ع) می‌توانید به نوشتار شرح دعای مکارم الاخلاق از همین مؤلف رجوع فرمایید.
73 - سوره‌ی فجر، آیه‌ی 17.
74 - سوره‌ی احزاب، آیه‌ی 56.
75 - به کتاب «صلوات بر پیامبر(ص) عامل قدسی شدن روح» از همین مؤلف رجوع فرمایید.
76 - سوره‌ی قارعه، آیات 6 و 7.
77 - الكافی ج 2، ص 77.
78 - مصباح الشریعة، ترجمه‌ی عبدالرزاق گیلانى، ص 227.
79 - المحجة البیضاء، جلد3، ص 205.
80 - الكافی، ج‏2، ص 76.
81 - تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص 270.
82 - الكافی، ج‏2، ص 77.
83 - بحار الأنوار، ج ‏74، ص 88.
84 - ارشادالقلوب، ج 1، ص 203
85 - تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص 268.
86 - بحار الأنوار، ج ‏67 ، ص 298.
87 - آداب الصلوة، ص 28.
88 - سوره‌ی طه، آیه‌ی 14.
89 - تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، ج‏15، ص 246.
90 - إرشاد القلوب إلى الصواب، ج‏1، ص 16.
91 - الخصال، شیخ صدوق‏، ج‏1، ص 42.
92- سوره‌ی انبیاء، آیه‌ی 87 .
93 - بحارالأنوار، ج 68 ، ص 327.
94 - إرشاد القلوب إلى الصواب، ج‏2، ص 246.
95 - مشكاة الأنوار فی غرر الأخبار، فضل بن حسن حفید شیخ طبرسى‏، ص 251.
96 - امام صادق(ع) در شرح آیه‌ی دوم سوره‌ی ملک که خداوند می‌فرماید: «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ» حضرت می‌فرمایند؛ خداوند نفرمود عمل بیشتر، بلکه فرمود عمل بهتر که بستگی به نیت خالص انسان دارد.
97 - بحارالانوار، ج 1، ص 91.
98 - سوره‌ی حج، آیه‌ی 46.
99 - تحریر المواعظ العددیه، علی مشکینی، ص 270.
100 - بحارالأنوار، ج ‏68، ص 321.
101 - از این‌که گربه‌ها از او خواستند بیاید جلو تا او را بدرانند به دنبال سوراخی است که از دست گربه‌ها فرار کند.
102 - سفینة البحار، شیخ عباس قمی، ج 2، ص 678.
103 - بصائرالدرجات، جزء اول، ص 47.
104 - مستدرك، ج 63، ص 142.
105 - امام خمینی(رض) در رابطه با عقلی که از قلب جدا نیست، فرمودند: «رجایی عقلش بیشتر از علمش بود».(صحیفه‌ی امام، ج 14، ص 461)
106 - كافی، ج 2، كتاب‌الایمان و الكفر، باب التّفكر، ج3.
107 - سوره‌ی ص، آیه‌ی 27.
108 - بحار الأنوار، ج‏67، ص 286.
109- وسائل‏الشیعه، ج 24، ص 241.
110- تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص 274.
111 - بحار الأنوار، ج ‏74، ص 88.
112 - الكافی، ج‏2، ص 78.
113 - تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، ج‏15، ص 243.
114 - تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، ج‏15، ص 244.
115 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 183.
116 - مشكاة الأنوار فی غرر الأخبار، فضل بن حسن حفید شیخ طبرسى‏، ص 251.
117 - أمالی الصدوق، ص 93.
118 - ترجمه‌ی طرائف الحكم یا اندرزهاى ممتاز،‏ ج ‏1، ص 257.
119 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 158.
120 - سوره‌ی حج آیه‌ی 32.
121 - حضرت سجاد(ع) در دعای وداع با ماه رمضان در دعای 45 صحیفه‌ی سجادیه مثل وداع با دوستی بسیار والامقام ناله سر می‌دهند و خداحافظی می‌کنند زیرا متوجه ملکوت آن ماه شده‌اند، در قسمتی از آن دعا عرضه می‌دارند: بار خدایا و تو ماه رمضان را از كارهاى برگزیده و واجبات مخصوصه، قرار داده‏اى، همان ماهى كه آن را از همه‌ی ماه‌ها برتر اختصاص داده، و از همه‌ی زمان‌ها و روزگارها برترى داده، و بر همه‌ی وقت‌هاى سال برگزیده‏اى، به سبب قرآن و نوری كه در آن فرو فرستادى، و به سبب آن‌كه ایمان را در آن ماه چندین برابر نمودى و روزه را در آن واجب نمودى، و شب قدر را كه از هزار ماه بهتر است در آن بزرگ گردانیدى ... و این ماه در میان ما پسندیده زیست نمود، و با ما مصاحب و یار نیكو بود و به بهترین سودهاى جهانیان ما را سودمند نمود، سپس هنگام پایان یافتنِ وقتش و به‌سررسیدن زمانش و تمام‌شدن شماره‏اش از ما جدا شد از این رو ما آن را وداع و بدرود می‌نمائیم مانند وداع كسی كه جدایی از آن بر ما بزرگ و دشوار است، و رفتنش از میان ما، ما را اندوهگین ساخته و به وحشت و ترس افكنده. پس ما می‌گوئیم: خدا حافظ اى بزرگ‌ترین ماه خدا، و اى عید دوستان خدا . درود بر تو اى گرامی‌ترین وقت‌هائى كه با ما مصاحب و یار بودى، و اى بهترین ماه در روزها و ساعت‌ها، درود بر تو ماهى كه آرزوها در آن نزدیك است. «السَّلَامُ عَلَیْكَ مِنْ قَرِینٍ جَلَّ قَدْرُهُ مَوْجُوداً، وَ أَفْجَعَ فَقْدُهُ مَفْقُوداً» درود بر تو همدمى كه انس و خو گرفت هنگامى كه رو آورد و شاد گردانید، و وحشت و ترس افزود هنگامى كه رفت و غمناك نمود. «السَّلَامُ عَلَیْكَ مِنْ مُجَاوِرٍ رَقَّتْ فِیهِ الْقُلُوبُ، وَ قَلَّتْ فِیهِ الذُّنُوبُ» درود بر تو همسایه‏اى كه دل‌ها در آن نرم و فروتن گردید، و گناهان در آن كم شد. «السَّلَامُ عَلَیْكَ مِنْ نَاصِرٍ أَعَانَ عَلَى الشَّیْطَانِ، وَ صَاحِبٍ سَهَّلَ سُبُلَ الْإِحْسَانِ» درود بر تو یارى دهنده‏اى كه ما را بر مغلوب ساختن شیطان یارى كرد، و مصاحب و یارى كه راه‌هاى نیكى را آسان نمود... درود بر تو نه آن‌كه وداع و بدرود با او از روى دلتنگى باشد، و نه آن‌كه روزه‌ی آن ترك شده از جهت به ستوه‌آمدن است. درود بر تو كه پیش از آمدنش خواسته شده بود، و پیش از رفتنش بر آن اندوهناكیم. ملاحظه فرمایید چگونه حضرت با ملکوت ماه رمضان وداع می‌نمایند.
122 - علم الیقین، ج 2، ص 1061 ( با اندكى اختلاف).
123 - آداب الصلواة، ص 32.
124 - به بحارالانوار، ج 55، ص 8 رجوع شود.
125 - بحار الأنوار، ج‏55، ص 5.
126 - أمالی الصدوق، ص 62.
127 - بحار الأنوار، ج ‏67، ص 64.
128 - سوره‌ی یوسف، آیه 51.
129 - همان.
130 - سوره‌ی یوسف، آیه‌ی 51.
131 - امام خمینی(رض) مصباح الهدایه، ص 102.
132 - سوره‌ی یوسف، آیه‌ی 53.
133 - ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، شیخ صدوق‏، ص 30.
134 - سوره‌ی اعراف، آیه‌ی 180.
135 - بحار الأنوار، ج ‏70، ص 12.
136 - تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص 381.
137 - سوره‌ی یس، آیه‌ی 65.
138 - كشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج ‏1، ص 553 .
139 - سوره‌ی فجر، آیه‌ی 17.
140 - کافی، ج 2، ص 389.
141 - نهج‌الفصاحه، حدیث شماره‌ی 1978.
142 - معانی الأخبار، شیخ صدوق‏، ص 409.
143 - غررالحکم، ص 268.
144 - تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص 268.
145 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 186.
146 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 186.
147 - سوره‌ی کهف، آیه‌ی 110.
148 - بحار الأنوار، ج‏67، ص 186.
149 - بحار الأنوار، ج ‏66، ص 292.
150 - ارشادالقلوب، ج 2، ص 374.
151 - سوره‌ی قصص،آیه‌ی 88.
152 - سوره‌ی بقره،آیه‌ی 115.
153 - نهج‌البلاغه، خطبه 179.
154- سوره‌ی النجم، آیه‌ی 11.
155- المراقبات، آیت الله ملکی تبریزی، ص 154.
156- بحارالأنوار، ج‏75، ص 364.
157 - ترجمه‌ی ‏المراقبات، ص 196 (نرم‌افزار نورالجنان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی).
158 - المراقبات، آیت الله ملکی تبریزی، ص 154.
159 - الخصال، ج ‏1، ص 44.
160 - التوحید للصدوق، ص 313.
161 - سوره‌ی کهف، آیه‌ی 110.
162 - دیوان شمس، مولوی، غزل شماره 1871.
163 - بحار الأنوار، ج ‏67، ص 42.
164 - بحار الأنوار، ج ‏1، ص 216.
165 - بحار الأنوار، ج ‏70، ص 12.
166 - جهت بررسی نقش تجلی اسماء الهی به جان انسان‌ها، به کتاب «اسماء حسنا؛ دریچه‌های نظر به حق» از همین مؤلف رجوع فرمائید.
167 - الشهاب الاخبار، قاضی قضاعی، ص 362.
168 - ارشادالقلوب، ج 1، ص 199.
169 - بحار الأنوار، ج‏68، ص 286.
170 - جامع‏السعادات ج 2، ص 356.
171 - إرشاد القلوب إلى الصواب، ج‏1، ص 104.
172 - همان.
173 - سوره‌ی مائده، آیه‌ی 27.
174 - سوره‌ی مؤمنون، آیه‌ی 2.
175 - الكافی، ج‏2، ص 136.
176 - سوره‌ی انعام، آیه‌ی 68.
177 - غررالحکم و دررالکلم،ص422.
178 - بحار الأنوار، ج‏67، ص 71.
179 - مجموعه‌ی ورام(تنبیه الخواطر)، ج‏2، ص 85.
180 - مصباح الشریعة، ترجمه عبد الرزاق گیلانى، ص 269.
181 - الخصال، ج ‏1، ص 44.
182 - مستدرك‏الوسائل ج 7، ص 499.
183 - مستدرك‏الوسائل ج 7، ص 498.
184 - مستدرك‏الوسائل، ج 7، ص 500.
185 - همان.
186 - من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج 2، ص 76.
187 - سوره‌ی طه، آیه‌ی 14.
188 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 186.
189 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 183.
190 - محجة البیضاء، فیض کاشانی، ج 2، ص 136.
191 - جامع الأخبار، تاج الدین شعیرى‏، ص 80.
192 - الکافی، ج 4، ص 87.
193 - نهج الفصاحه، ص 461.
194 - بحار الأنوار، ج ‏66، ص 356.
195 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 21.
196 - بحار الأنوار، ج‏64، ص 253.
197 - کافی، ج 4، ص 65.
198 - بحارالأنوار، ج ‏70، ص 12.
199 - سوره‌ی بقره، آیه‌ی 153.
200 - سوره‌‌ی یوسف، آیه‌ی 106.
201 - سوره‌ی انعام، آیه‌ی ‌123.
202 - بحار الأنوار، ج‏27، ص 115.
203 - اصول کافی، ج 4، ص 89، به نقل از «حکمت عبادات» آیت الله جوادی آملی.
204 - بنا به نقل کتاب «من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 208» ملائکه در موقع هر نمازی می‌فرمایند: بلند شوید آتشی را که بر پشت خود انباشته‌اید با نماز خود خاموش کنید؛ «فَاطْفَئُواها بِصَلاَتِکُم».
205 - بحار الأنوار، ج‏23، ص 81.
206 - این‌که قرآن در سوره‌ی دخان در توصیف شب قدر می‌فرماید: «فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِیمٍ» در آن شب هر امر حکیمی جدا می‌شود، نسبت به مقام عنداللّهی می‌فرماید که در آن‌جا هیچ نحوه کثرتی نیست، حتی کثرت اجمالی، به همین جهت در آیه‌ی بعد می‌فرماید: «أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا» آن امری که نزد ما بود. امری که نزد خدا است در شب قدر به صورت جدا جدا نزول می‌کند. مثل آن‌که اعیان اشیاء از مقام احدیت به مقام فیض اقدس نزول می کنند که از جهتی در مقام فیض و مخلوقیت قرار گرفته‌اند و از جهتی نسبت به فیض مقدس در مقام اجمال هستند.
207 - سوره‌ی تكویر، آیه‌ی 17.
208 - سوره‌ی تكویر، آیه‌ی 18.
209 - از یك طرف قرآن در سوره قدر می‌فرماید: «اِنّا اَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْر» یعنی قرآن در شب قدر نازل شد، از طرف دیگر در آیه‌ی 185 سوره‌ی بقره می‌فرماید: «شَهْرُ رَمضانَ الَّذی اُنْزِلَ فیهِ الْقُرْان» یعنی ماه رمضان، ماهی است كه در آن قرآن نازل می‌شود. پس نتیجه می‌گیریم كه همواره در شب قدری كه در ماه رمضان هست قرآن نازل می‌شود، البته مفصل این بحث را در سوره‌ی دخان در تفسیر المیزان می‌توانید تعقیب كنید، مبنی براین‌كه نزول قرآن در شب قدر به صورت دفعی است، ولی در طول 23 سال به صورت تدریجی نازل شده ‌است.
210 - ارشاد مفید، ج 2، ص 480.
211 - الكافی (ط - الإسلامیه)، ج‏1، ص 532.
212 - الإحتجاج على أهل اللجاج، ج‏2، ص 497.
213 - صحیفه‌ی امام خمینی(رض) ج 8، ص 519.
214 - سوره‌ی انعام، آیه‌ی 59.
215 - مستدرك‏الوسائل، ج 7، ص 502.
216 - در رابطه با وسعت نفس به کتاب «چگونگی فعلیت یافتن باورهای دینی» از همین مؤلف رجوع فرمایید.