تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد سوم
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

قرآن و قضاوت

هنگامی که به قرآن کریم مراجعه می کنیم، می بینیم که یکی از اهداف بعثت انبیا و نیز یکی از وظایف مهم آنان را همین معرفی می کند که قاضیان و حاکمان، در میان مردم، براساس حکم الهی قضاوت کنند. خداوند در یک آیه می فرماید:
(کانَ الْنّاسُ اُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ الْلّهُ النَّبِیّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَاَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ الْنّاسِ فی مااخْتَلَفُوا فِیهِ)**بقره/ 213.***.
مردم، یک امت بودند. پس خداوند پیامبران را که بیم و امید می دهند، برانگیخت و همراهشان کتاب را به حق فرو فرستاد تا در میان مردم، در موارد اختلاف، قضاوت کنند.
این آیه اگر اختصاص به امر قضاوت و نظر به اختلافات مردم در حقوق اجتماعی نداشته باشد، یقیناً شامل آن ها می شود و دلالت دارد بر این که در موارد اختلاف، باید کتاب خدا در میان مردم حاکم باشد. در آیه دیگری می فرماید:
﴿ صفحه 399﴾
(لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ اَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَالْمیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ)**حدید/ 25.***.
حقاً پیامبران را با معجزات فرستادیم و کتاب و میزان همراهشان نازل کردیم تا مردم به قسط و عدل زندگی کنند.
این آیه نشان می دهد که هدف و حکمت فرستادن پیامبران و کتب آسمانی، این است که قسط و عدل برجامعه حاکم شود و همه رفتارها و روابط انسانی را در بر گیرد که بی شک، موارد اختلاف و دادخواهی، از روشن ترین مصادیق آن خواهد بود.
از سوی دیگر، قرآن مجید، کسانی را که براساس قانون خدا حکم نمی کنند، سخت نکوهش کرده و از ایشان با عنوان های کافر، ظالم و فاسق یاد می کند. در آن جا که می فرماید:
(وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما اَنْزَلَ الْلّهُ فَاُوْلئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ)**مائده/ 44.***.
(فَاُوْلئِکَ هُمُ الْظّالِمُونَ)**مائده/ 45.***.
(فَاُوْلئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ)**مائده/ 47.***.
در این سه آیه، که همگی در سوره مائده پشت سرهم آمده اند، حکم به کفر، ظلم و فسق هر کسی شده است که در چارچوب قوانین الهی و (بِما اَنْزَلَ اللّهُ) قضاوت نکند. و دقیق تر این است که بگوییم: قضاوت او در چارچوب قوانین شرع انجام نگیرد؛ یعنی عدم قضاوت، که در آیه با تعبیر (وَمَنْ لَمْ یَحْکُمْ) بیان شده، عدم ملکه است. به این معنا که هر کس که قضاوت می کند و شأنش قضاوت است و قضاوت او درچارچوب شرع انجام نگیرد، کافر، ظالم یا فاسق است.
خداوند در همین سوره به دنبال همین آیات، به پیغمبر اکرم(ص) خطاب کرده، می فرماید:
(وَاَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما اَنْزَلَ الْلّهُ وَ لاتَتَبِّعْ اَهْوائَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ اَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ ما اَنْزَلَ اللّهُ اِلَیْکَ)**مائده/ 49.***.
میان مردم مطابق قوانینی که از سوی خدا فرستاده شده، قضاوت کن و از خواسته ها و
﴿ صفحه 400﴾
هوس هایشان پیروی مکن و مواظب باش که تو را در مورد بعض قوانین آسمانی فریب ندهند.
خداوند از پیغمبر می خواهد که در چارچوب حکم خدا قضاوت کند، فریب نخورد و از احکام الهی غافل نشود؛ زیرا کسانی هستند که دسیسه و توطئه می کنند تا حکم خدا اجرا نشود و پیغمبر باید مواظب نیرنگ و فریب آنان باشد.
به هرحال، این مسئله، در قرآن، بسیار مورد تأکید است که مبنای حکم حاکم باید قوانین الهی باشد نه چیزهایی که دلخواه مردم یا دلخواه حاکم است و یا چیزهای دیگر.
ارزش دیگری که در رفتار حاکم باید مورد توجه او باشد، این است که در مقام تطبیق این قوانین بر موارد خاص، مراقب باشد که دچار انحراف نشود. ممکن است قاضی در جریان های کلان و کلیِ قضاوت خود، در چارچوب قوانین الهی حکم کند و همان طور که در گام نخست گفته شد، هدف کلیِ وی این است که براساس «ما انزل الله» حکم کند؛ ولی در جریان های جزئیِ قضاوت خود، گاهی تحت تأثیر احساسات، عواطف و هوای نفس و انگیزه های غیر الهی قرار گیرد.
در این صورت، او صریحاً و قاطعانه نمی گوید که من براساس فلان قانون غیر اسلامی، قضاوت می کنم؛ ولی در مقام تطبیق قانون کلی برمورد خاصی، لغزش پیدا می کند.