تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد سوم
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

1. زکات

عنوان «زکات» در اصطلاح ما، نوعی مالیات واجب شرعی است، مالیاتی که از طرف شارع مقدس، حدود و متعلقات و مقدار و نصاب و مصارفش تعیین شده است؛ ولی در اصطلاح قرآن و در اصل لغت، اختصاص به آن مالیات خاص ندارد. به بیان دیگر، زکات در قرآن کریم، اعم است از زکات واجب، که در شرع تعیین شده، و احسان هایی که انسان به اشخاص مستمند می کند؛ مانند آن که در قرآن آمده است:
(الَّذِینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ)**مائده/ 55.***.
که شأن نزول آن، چنان که مفسران گفته اند و در روایات آمده است علی(علیه السلام) است که در حال رکوع، انگشتریِ خود را درآورد و به نیازمندی داد که در مسجد از مردم کمک می خواست.
﴿ صفحه 303﴾
بنابر این، اصطلاح «زکات» در قرآن، اعم از اصطلاح فقهی آن و اصطلاح رایج بین متشرعه است و شامل صدقات مالیِ مستحب نیز می شود، بلکه در بسیاری از موارد، کاربردهای دیگری نیز دارد که به مسائل مالی مربوط نمی شوند.
لفظ زکات، در قرآن کریم، بیش از سی بار به کار رفته است که در بیش تر این موارد، همراه با نماز، و با تعابیر مختلف، بر انجام آن دو، تأکید شده است:
(واَقامَ الصَّلوةَ وَ اتی الزَّکاةَ»**بقره/ 177.*** یا «وَاَقِیمُوا الصَّلوةَ واتُوا الزَّکاةَ)**بقره/ 43.***.
(وَالمُقِیمِینَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّکاةَ)**نساء/ 162.***.
(لَئِنْ اَقَمْتُمْ الصَّلاةَ وَاتَیْتُمُ الزَّکاةَ)**مائده/ 12.***.
و از قول حضرت عیسی(علیه السلام)آمده است:
(وَاَوْصانی بِالْصَّلاةِ وَالزَّکاةِ مادُمْتُ حَیّاً)**مریم/ 31.***
این تعبیرها پیوستگیِ این دو عمل عبادی، و اهمیت زکات را در فقه و اخلاق اسلامی نشان می دهند؛ یعنی اهمیت اخلاقیِ آن به اندازه ای است که قرین و همپایه نماز شمرده شده است.
زکات، گرچه از مصادیق احسان است و اساس آن بر تبادل مادی نیست، ولی در آیات قرآن آثار مفهومیِ مهمی بر آن بار شده است. خداوند در یکی از آیات، پس از فرمان به خواندن نماز و دادن زکات می فرماید:
(وَماتُقَدِّمُواْ لاَِنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْر تَجِدُوهُ عِنْدَاللّهَ اِنَّ اللّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ)**بقره/ 110.***.
آن چه از خیر (مال) که از پیش برای خویش می فرستید، نزد خدا خواهید یافت.
خداوند در این آیه با چنین تعبیری می خواهد بگوید: علی رغم آن که گمان می کنید با دادن زکات، چیزی را از کف داده و مالی از جیب شما رفته است، باید بدانید که در واقع، چیزی از کف نداده اید؛ زیرا آن چه را برای خدا به فقرا داده اید، برای خود شما نزد خدا محفوظ می ماند و هنگامی که کاملا به آن نیاز دارید، به شما بازگردانده خواهد شد.
﴿ صفحه 304﴾
خداوند این حقیقت را اظهار داشته تا از این راه، به زکات دهنده کمک کند و انگیزه وی را در دادن زکات تقویت کند و او بتواند به سادگی انجام وظیفه کرده، در حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی، مؤثر باشد.
خداوند در جای دیگر می فرماید:
(وَما آتَیْتُمْ مِنْ زَکاة تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّهِ فَاُوْلئِکَ هُمُ المُضْعِفُونَ)**روم/ 39.***.
آن چه از اموال خود زکات دهید و خشنودیِ خدا را خواستار باشید، همان برای شما چندین برابر خواهد شد.
پس نه تنها خود مال محفوظ می ماند، بلکه بر اساس این آیه، رشد هم می کند و چندین برابر می شود. خداوند در آیات متعدد، بر این پاداش معنوی تأکید می کند:
(لَهُمْ اَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ)**بقره/ 277.***، (سَنُؤْتِیهِمْ اَجْراً عَظیماً)**نساء/ 162.***، (لاَُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّاتِکُمْ)**مائده/ 12.*** و (وَرَحْمَتی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْء فَسَاَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ)**اعراف/ 156.***.
همان طور که می بینیم، خداوند، با این تعابیر گوناگون، از وجود پاداش معنویِ زکات خبر می دهد و در ضمن، به ابعاد آن نیز اشاره می کند که اولا پاداشی بزرگ است، ثانیاً گناهان گذشته زکات دهنده را جبران می کند و ثالثاً نسبت به آینده نیز دوام دارد و زکات دهنده، در آینده نیز مورد لطف و رحمت فزاینده خداوند قرار می گیرد.
بنابراین، وجود این گونه پاداش های معنوی، هر چند که دادن زکات را هم به صورت یک «مبادله» مطرح می کند، ولی اولا این مبادله، مادی نیست، بلکه عوض آن، اجر و پاداش معنوی خواهد بود و ثانیاً این عوض را از طرف مقابل خود ـ که مورد احسان وی قرار گرفته و زکات را دریافت کرده است ـ مطالبه و یا از او دریافت نمی کند؛ بلکه زکات را به فقیر می دهد و پاداش آن را از خدا می گیرد یا طلب می کند. بنابراین، این که در برابر دادن زکات، اجر و پاداشی طلب یا دریافت می کند، منافاتی ندارد با این که آن را جزو مصادیق احسان برشمریم؛ هم چنان که با عبادت بودن و کار اخلاقی بودن زکات،
﴿ صفحه 305﴾
ناسازگار نیست، هر چند که یک کار اخلاقی می تواند درجات بالاتری نیز داشته باشد؛ ولی این عملکرد نیز از آن جا که پاداش آن معنوی است نه مادی، جزو کارهای عبادی و اخلاقی خواهد بود.