تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد سوم
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

1. خوردن مال یتیم

تجاوز به اموال دیگران و غصب حقوق مردم، غیر از دزدی، به شکل های گوناگون دیگری نیز انجام می گرفته که شکل دزدی رسمی را نداشته اند. از این رو، از آن ها با عنوان سرقت پنهان یاد می کنیم و از آن جا که برخی از این نوع تجاوزهای غیرعلنی، کم و بیش، در بین مردم رواج داشته و یا زشتی و بد بودنشان چندان مورد توجه نبوده است، قرآن کریم درباره آن ها تأکید بیش تری دارد و با شدت بیش تر، آن ها را محکوم می کند.
یکی از این موارد، اموال یتیمان است که معمولا، از سوی بزرگ ترها و خویشان و سرپرستانشان مورد تجاوز قرار می گرفت. در جامعه عرب، به دلیل وقوع جنگ های بسیار، قبل و بعد از اسلام، یتیمان فراوانی وجود داشتند و بر اساس سنت قبیله ایِ آن
﴿ صفحه 291﴾
عصر، وقتی کودکی در یک خانواده، یتیم می شد، بزرگ آن فامیل، خود به خود، سرپرستیِ او را بر عهده می گرفت. یک مرجع قانونی یا دستگاه قضاییِ رسمی وجود نداشت تا وقتی کودکی یتیم می شود، قیّم رسمی برایش تعیین کند.
سرپرستی که کودک یتیم با حمایت او و زیر نظر او بزرگ می شد، خود را تام الاختیار می دانست و گاهی همه اموال طفل یتیم و ضعیف را تملک می کرد و کسی نبود که او را از این کار، که تجاوز به مال یتیم بود، باز دارد. هنگامی که یتیم بزرگ می شد، تهی دست بود و از ارث پدر چیزی در اختیار او قرار نمی گرفت. این کار رواج کامل داشت و به طور کلی مسئله تجاوز به اموال یتیمان، بسیار فراوان و به طور عادی اتفاق می افتاد. از این رو، قرآن کریم، در این مورد، با اصرار فراوان تأکید می کند که بزرگ ترها با اموال یتیمان بازی نکنند و یا به اموال یتیمان جز به بهترین شکلِ تأمین مصلحت یتیم، نزدیک نشوند:
(وَآتُواْ الیَتامی اَمْوالَهُمْ وَلاتَتَبَدَّلُوا الخَبِیثَ بِالْطِّیِّبِ وَلاتَأْکُلُواْ اَمْوالَهُمْ اِلی اَمْوالِکُمْ اِنَّهُ کانَ حُوبَاً کَبِیراً)**نساء/ 2.***.
اموال یتیمان را به آنان پس دهید و اموال نامرغوب و کم ارزش خود را با اموال مرغوب و پرارزش آن ها تبدیل نکنید و اموال آن ها را آمیخته با اموال خود مخورید که این گناهی بزرگ است.
از این آیه برمی آید که در آن زمان، چه کارهای نادرست و چه تجاوزهایی به اموال یتیم می کردند؛ مانند آن که اموال بهتر و مرغوب تر یتیم را برمی داشتند و در عوض، اموال پست تر و کم ارزش تر خود را به جای آن ها برای یتیم می گذاشتند و یا این که، حد و مرزی نمی شناختند و اموال یتیم را آمیخته با اموال خود مصرف می کردند. قرآن مردم را از این گونه کارها منع کرده و حکم می کند که این ها گناهانی بزرگ و نابخشودنی است.
در آیه دیگری به طور کلی سفارش می کند که درباره یتیمان عدالت را رعایت کنند، آن جا که می فرماید:
(وَاَنْ تَقُومُواْ لِلْیَتامی بِالْقِسْطِ)**نساء/ 127.***.
در امر یتیمان به عدالت قیام کنید و رفتارتان عادلانه باشد.
﴿ صفحه 292﴾
یا توصیه می کند که قبل ازبلوغ یتیم، جز به بهترین شکل، دراموالش دخل و تصرف نکنید:
(وَلا تَقْرَبُواْ مالَ الْیَتیمِ اِلاّ بِالَّتی هِیَ اَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ اَشُدَّهُ)**انعام/ 152.***.
به مال یتیم جز به بهترین و مفیدترین شکل ممکن برای یتیم نزدیک مشوید تا آن وقت که بالغ شود و خودش قادر به اداره اموال خویش باشد.
سپس در آیه دیگر دستور می دهد که پس از بلوغ، اموال یتیم را به وی پس دهید و برای این که متوجه شوید که آیا از عقل و رشد و درایت کافی و توان اداره اموال خود برخوردار است وی را در بوته آزمایش قرار دهید:
(وَابْتَلُواْ الْیَتامی حتَّی اِذا بَلَغُواْ النِّکاحَ فَاِنْ انَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدَاً فَادْفَعُوا اِلَیْهِمْ اَمْوالَهُمْ وَلاتَأْکُلُوها اِسْرافاً وَبِداراً اَنْ یَکْبَرُواْ)»**نساء/ 6.***.
هنگامی که بالغ شدند، اگر در آن ها عقل و درایت و رشد کافی یافتید (و فهمیدید که خودشان می توانند اموال خود را حفظ و ادراه کنند و معاملات عاقلانه انجام دهند) اموالشان را به آنان پس دهید و با اسراف و زیاده روی و شتاب و عجله، از ترس آن که مبادا بزرگ شوند (و اموالشان از اختیار شما خارج شود) اموال آن ها را مخورید.
روش های قرآن برای حفظ مال یتیم
قرآن مشکل یتیمان را یک مشکل گسترده اجتماعی معرفی می کند که ممکن است دامن افراد دیگر را بگیرد و با استفاده از یک روش روان شناختیِ اجتماعی، برای اجتناب از تصرف غاصبانه در اموال یتیمان، مردم را از مکافات این گونه رفتارهای ظالمانه و مقابله به مثل دیگران با یتیمان خود آن ها می ترساند که فرض کنید اینان یتیمان خود شما هستند و دیگران می خواهند اموال یتیمان شما را بخورند. در این صورت، آیا دل شما نمی لرزد؟ می فرماید:
(وَلْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُواْ مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُواْ عَلَیْهِمُ فَلْیَتَّقُواْ اللّهَ وَلْیَقُولُواْ قَوْلا سَدیداً * اِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ اَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً اِنَّما یَأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ ناراً وَسَیَصْلَوْنَ سَعِیراً)**نساء/ 9 و 10.***.
باید افراد بترسند که اگر پس از خود، کودکان ناتوانی بر جای نهند (گرفتار مکافات عمل
﴿ صفحه 293﴾
خود شوند) پس باید تقوای خدا پیشه کنند و سخن درست گویند. کسانی که اموال یتیمان را به ستم می خورند، در حقیقت، در شکم خود آتش جهنم فرو می بلعند و به زودی در آتش برافروخته ای می افتند. پس اگر می ترسید که پس مردن شما، یتیمان و کودکان ناتوانتان مورد ظلم و تجاوز دیگران قرار بگیرند، به یتیمان دیگران ستم روا مدارید و اگر مایل نیستید که اموال فرزندان یتیم شما مورد اجحاف و حیف و میل واقع شود، به اموال یتیمان دیگران تجاوز نکنید.
گویا قرآن می خواهد بگوید که اگر شما حرمت یتیم را نگه نداشتید و به اموال او دستبرد زدید، این امر به صورت یک جریان و یک سنت عمومی رواج پیدا می کند و همه افراد جامعه دست به این کار می زنند و به همه یتیمان ظلم و تجاوز می شود و زشتیِ این کار ناپسند، از بین می رود.
در آیه آخر می فرماید: «کسانی که مال یتیمان را به ظلم می خورند، در واقع، آتش فرو می بلعند!». این آیه را در زمره آیاتی برشمرده اند که دلیل بر تجسم اعمال است؛ یعنی اعمال نیک، در صورت هایی زیبا تجسم می یابند و رفتارهای زشت و ظالمانه، در صورت هایی زشت و زننده و آزاردهنده.
به هر حال، خدای متعال از دو طریق می خواهد مردم را از تجاوز به اموال یتیمان باز دارد: نخست از راه توجه دادن به مکافات های دنیوی، که ممکن است دیگران با یتیمان شخص ستمگر همان کنند که او با یتیمان دیگران کرده است.
دوم از راه گوشزد کردن عذاب اخروی که می فرماید: این اموال، در واقع، آتشی است که آن ها فرو می بلعند و حقیقت آن، در قیامت آشکار می شود.