تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد سوم
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

ج) مزاحم نشدن

مطلب دیگری که به سفارش قرآن کریم، می بایست درباره پیغمبر اکرم رعایت می کردند، این بود که وقت او را نگیرند و مزاحم او نشوند. کسانی، گاه و بی گاه، سرزده به خانه پیغمبر می رفتند و وقت او را زیاد می گرفتند. یا اگر برای خوردن غذا مثلا، به منزل پیغمبر دعوت می شدند، به جای آن که سر ظهر بروند و پس از صرف غذا هم زیاد معطّل نکنند تا پیغمبر خدا بتواند به کارهای مهم خود برسد، بدون ملاحظه می رفتند و می نشستند و گپ می زدند؛ اما پیغمبر خجالت می کشید به آنان بگوید: بروید تا بتواند به کارهای خود و جامعه اسلامی رسیدگی کند.
قرآن کریم به چنین کسانی توصیه می کند که اگر به خانه پیغمبر دعوت شدید، ملاحظه وقت پیغمبر را بکنید و قبل یا بعد از غذا بیهوده وقت او را نگیرید:
(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبیِّ إِلاَّ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلی طَعَام غَیْرَ ناظِرِینَ إِناهُ وَلکِنْ إِذَا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلاَ مُسْتَئْنِسِینَ لِحَدِیث إِنَّ ذلِکُم کَانَ یُؤْذِی النَّبیَّ فَیَسْتَحْیی مِنْکُمْ
﴿ صفحه 281﴾
وَاللَّهُ لا یَسَتحْیی مِنَ اْلحَقِّ)**احزاب/ 53.***.
ای مؤمنان! داخل خانه پیغمبر نشوید مگر خود او به شما اجازه دهد و شما را به خوردن غذا در خانه خود دعوت کند. در این صورت هم، زودتر نیایید تا آن جا چشم انتظار آمدن ظروف غذا بنشینید، بلکه هنگامی که دعوت شدید، داخل شوید و پس از صرف غذا پراکنده شوید و آن جا سرگرم سخن گفتن نشوید که این کار شما پیغمبر را اذیت می کند؛ ولی او شرم دارد از این که به شما بگوید؛ ولی خداوند از گفتن حق شرم نمی کند.
جمله (غَیْرَ ناظِرِینَ اِناهُ) در آیه شریفه، به این معنا است که به انتظار آوردن ظروف غذا ننشینید و اشاره به کسانی است که زودتر می رفتند و در آن جا می نشستند و منتظر بودند که چه وقت غذا را می آورند و کی سفره را می اندازند. خداوند در این آیه، آنان را به خود داری از این کار ترغیب می کند.
به نظر می رسد این آیه، تعدادی از آداب اسلامی را که باید درباره پیغمبر خدا رعایت شود، به مسلمانان گوشزد کرده است:
نخست آن که، به آنان توصیه کرده است که وقت پیغمبر را بیهوده نگیرند و او را به شنیدن سخنان غیر لازم مشغول نکنند.
دوم آن که، بدون اجازه به خانه پیغمبر نروند.
سوم آن که، در صورت دعوت برای خوردن غذا نیز به همان زمان خوردن غذا اکتفا کنند و بگذارند قبل و بعد از غذا پیغمبر به کارهای مهمی که دارد رسیدگی کند و زودتر نروند به انتظار آوردن غذا بنشینند یا پس از غذا نیز مزاحم وقت او نشوند.
نقل شده است از مرحوم حاج شیخ محمد کاظم شیرازی که می گوید: «یک روز هنگام نماز مغرب از منزل خارج شدم، دیدم مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی ـ اعلی الله مقامه ـ جلوی منزل، قدم می زنند. من با تعجب از این که ایشان در این موقع، در آن جا قدم می زد، جلو رفتم و سلام کردم و معلوم شد که آمده بودند مبلغی پول به من بدهند.
به ایشان گفتم: چرا شما زحمت کشیدید؟ می فرمودید تا من خدمت شما برسم. او در پاسخ گفت: من با شما کار داشتم و می بایست خودم بیایم. گفتم: چرا درِ خانه را نزدید
﴿ صفحه 282﴾
و مرا خبر نکردید؟ در پاسخ گفت: می دانستم که هنگام نماز از منزل بیرون می آیید، دیگر نخواستم مزاحم شوم؛ قدم زدم تا شما بیرون بیایید.»
آری این از لطیف ترین آداب اسلامی است که مردان خدا و اولیای الهی، خود را به رعایت آن ملزم می دانند و شخصیتی این چنین که از مراجع تقلید آن دوران بوده اند، مثلا برای دادن شهریه، به منزل شاگرد خود می روند و حتی در آن جا هم راضی نمی شوند که با زدن درِ خانه، مزاحم او شوند، بلکه قدم می زند تا او خود از خانه بیرون بیاید و این برای ما که پیرو این مردان بزرگ هستیم، درس بزرگی است.
آن چه در این بخش گفته شد، آدابی بود که در قرآن به مؤمنان توصیه شده است تا درباره پیغمبر، به آن ها پای بند باشند؛ اما باید توجه داشت که هر چند رعایت آن ها در مورد پیغمبر واجب است؛ ولی مسلماً رعایت آن ها در مورد دیگران هم مطلوب و ارزشمند خواهد بود، به ویژه در مورد کسانی که امتیاز دینی داشته باشند، رعایت آن ها ارزش بیش تری خواهد داشت و چنان که قبلا هم اشاره شد، این گونه آیات دسته دوم نیز، که در اصل به پیغمبر مربوط می شوند، قابل تعمیم و توسعه هستند و دیگران را هم در بر می گیرند و چه خوب است که انسان با همه شخصیت های دینی و یا کسانی که احترامشان به شکلی لازم است، این گونه آداب را رعایت کند. حتی بعضی از این آداب، خود به خود و با صرف نظر از این که در مورد چه کسانی باشند، رعایتشان مطلوب و نشانه تخلق فرد به اخلاق اسلامی و انسانی است. آهسته و ملایم سخن گفتن، وقت دیگران را نگرفتن و امثال آن ها از آدابی است که به شهادت وجدان، خود به خود، مطلوب است و بعضی از جمله های خود این آیات نیز گواه بر این مطلب است. هنگامی که خداوند می فرماید: (اِنَّ اَنْکَرَ الاَْصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ)**لقمان/ 19.*** تا زشتیِ رعایت نکردن این ادب اسلامی را گوشزد کند، این نشان می دهد که این عمل، عمل زشتی است و در مورد هر کس که باشد، فرق نمی کند. بنابراین، هر چند آیه سوره حجرات در مورد پیغمبر است و توصیه می کند که با پیغمبر بلند سخن نگویید و او را از ورای اتاق ها صدا نزنید، ولی این تعبیر، زشتیِ این عمل را نشان می دهد و رعایت آن، خود به خود، مطلوب و عدم رعایت آن، زشت و ناپسند است و همه زشتیِ آن را در وجدان خود احساس می کنند.