تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد سوم
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

دسته بندیِ آیات اصلاح

دسته ای از آیات قرآن کریم، مطلق اصلاح را گوشزد کرده اند؛ مانند:
(فَمَنْ امَنَ وَ اَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ)**انعام/ 48.***.
پس هر آن کس که ایمان آورد و اصلاح کند، هیچ هراسی ندارد و نباید غمگین باشد.
(فَمَنْ اتَّقَی وَ اَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ)**اعراف/ 35.***.
پس هر آن کسی که پرهیز و اصلاح کند، هیچ هراسی ندارد و نباید غمگین باشد.
(وَ ما کانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْم وَ اَهْلُها مُصْلِحُونَ)**هود/ 117.***.
و پروردگار تو این گونه نیست که شهرها را به ظلم ویران کند در حالی که اهل آن مصلحند.
(اِنّا لانُضِیعُ اَجْرَالْمُصْلِحِینَ)**اعراف/ 170.***.
ما پاداش اصلاح کنندگان را ضایع نمی کنیم.
تعدادی از آیات هستند که هر چند در ظاهر مطلقند، ولی با توجه به قراینی که در
﴿ صفحه 154﴾
کلام آمده، نمی توان آن ها را مطلق دانست، بلکه می توان گفت که به موارد خاصی نظر دارند؛ مانند:
(اِلاَّ الَّذِینَ تابُواْ وَ اَصْلَحُوا وَ بَیَّنُواْ فَاُوْلئِکَ اَتُوبُ عَلَیْهِمْ)**بقره/ 160.***.
مگر آنان که بازگشتند و اصلاح نمودند و (حقایق را) بیان کردند که توبه ایشان را بپذیریم.
این آیه به ظاهر مطلق، چون بعد از آیه کتمان آمده است ـ که می گوید: خداوند کتمان کنندگان آیات و بینات الهی را لعنت کرده است ـ حمل بر همین مورد می شود و کلمه «بیَّنوا» نیز قرینه دیگری است که دلالت بر همین مطلب دارد؛ همان طور که جمله (اِلاَّ الَّذِینَ تابُوا مِنْ بَعْدَ ذلِکَ وَ اَصْلَحُوا)**نور/ 5.*** به مورد خاص تهمت به زنان پاک، که در آیه قبل آمده، مربوط می شود.
و نیز مانند آیه:
(فَمَنْ تابَ مِنْ بَعدِ ظُلْمِهِ وَ اَصْلَحَ فَاِنَّ اللَّهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ)**مائده/ 39.***.
پس کسی که بعد از ستمکاری توبه کرد و خود را اصلاح نمود، خداوند توبه او را می پذیرد.
این آیه نیز به ظاهر مطلق است؛ اما با توجه به این که در آیه قبل، حکم سارق ذکر شده، این آیه نیز به همین مورد سرقت مربوط می شود.
غیر از آیه های فوق، بسیاری دیگر از آیات هستند که مطلق نیستند و به موارد خاص نظر دارند؛ مانند:
1ـ آیه هایی که به توبه از گناه و جبران آن نظر دارند:
(مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءً بِجَهالَة ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ اَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ)**انعام/ 54.***.
آن کس که از روی نادانی کار بدی کرد، سپس بعد از آن از گناه خود توبه و خود را اصلاح نمود، خداوند بخشنده و رحیم است.
﴿ صفحه 155﴾
(ثُمَّ اِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُواْ السُّوءَ بِجَهالَة ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَاَصْلَحُوا اِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ)**نحل/ 119.***.
پروردگار تو نسبت به کسانی که از روی نادانی کار بدی کردند و پس از آن توبه نمودند و خود را اصلاح کردند، پروردگار تو بعد از توبه، بخشنده و آمرزنده است.
2ـ آیه هایی که بیش تر به اصلاح اجتماعی نظر دارند:
(وَ قالَ مُوسی لاَِخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمی وَ اَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ)**اعراف/ 142.***.
موسی به برادرش هارون گفت: در میان این قوم، تو جانشین من باش و آنان را اصلاح کن و راه تبهکاران را دنبال مکن.
(وَ ما اُرِیدُ اَنْ اُخالِفَکُمْ اِلی ما اَنْهاکُمْ عَنْهُ اِنْ اُرِیدُ اِلاَّ اْلاِصْلاحَ ما اسْتَطَعْتُ)**هود/ 88.***.
(شعیب به قوم خود گفت:) من در آن چه شما را از آن نهی می کنم، سر مخالفت با شما را ندارم و جز اصلاح شما در حدی که برایم مقدور است، مقصودی ندارم.
3ـ آیه هایی که به نوع خاصی از اصلاح اجتماعی نظر دارند:
(فَمَنْ عَفَی وَ اَصْلَحَ فَاَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ)**شوری/ 40.***.
پس آن کس که در گذرد و سازش کند، پاداش او بر خداوند است.
این آیه، که بعد از آیه (جَزاءُ سَیِّئَة سَیِّئَةٌ مِثْلُها) آمده، به گذشتن و اغماض از لغزشی که طرف مقابل با انسان انجام داده و سازش با او نظر دارد.
(وَ بُعُولَتُهُنَّ اَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فی ذلِکَ اِنْ اَرادُوا اِصْلاحاً)**بقره/ 228.***.
و شوهران آن ها به بازگرداندن آن ها و رجوع به آن ها سزاوارترند، اگر قصد سازش داشته باشند.
در این آیه و آیه های 35 و 128 سوره نساء، سازش زوجین مورد نظر است.
4ـ آیه هایی که به اصلاح ذات البین و ایجاد صلح و سازش میان دو گروه متخاصم از مردم نظر دارند:
﴿ صفحه 156﴾
(وَ تُصْلِحُوا بَیْنَ الْنّاسِ)**بقره/ 224.***.
میان مردم سازش برقرار کنید.
(اَوْ اِصْلاح بَیْنَ الْنّاسِ)**نساء/ 114.***.
(وَ اَصْلِحُوا ذاتَ بَیْنِکُمْ)**انفال/ 1.***.
(وَ اِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُواْ فَاَصْلِحُوا بَیْنَهُما)**حجرات/ 9.***.
هرگاه دو گروه از مؤمنین با هم به نزاع برخاستند، میانشان سازش برقرار کنید.
(اِنَّما الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَیْنَ اَخَوَیْکُمْ)**حجرات/ 10.***.
در حقیقت، مؤمنین برادرند. پس میان برادرانتان صلح و سازش برقرار کنید.
5ـ در یک مورد هم اصلاح اموال یتیمان مورد نظر است:
(وَ یَسْئَلُونَکَ عَن الْیَتامی قُلْ اِصْلاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ)**بقره/ 220.***.
از تو ای پیامبر! درباره یتیمان می پرسند. بگو: اگر به اصلاح حال و رعایت مصلحت احوال آنان بکوشید بهتر است (از این که آنان را بی سرپرست بگذارید).