تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد سوم
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

مصادیقی از احسان به پدر و مادر

از سوی دیگر آیه های گذشته، از مطلق احسان سخن گفته و احسان خاصی را مطرح نکرده اند. بنابراین، هر نوع احسانی را شامل می شوند؛ اما در آیه های دیگری احسان
﴿ صفحه 58﴾
خاصی را توصیه می کند؛ از آن جمله، در این آیه می فرماید:
(کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَینِ وَاْلأَقْرَبِینَ بِالْمَعْروُفِ حَقّاً عَلَی اْلمُتَّقِینَ)**بقره/ 180.***.
بر شما این وظیفه نوشته شده که هر یک از شما به هنگامی که مرگش فرا رسید، اگر بعد از خود، مالی بر جای نهاده، چیزی از آن را برای والدین و نزدیکان خود، به گونه ای خوب وصیت کند که این وظیفه، بر پرهیزگاران، ثابت است.
فقها و مفسران گفته اند که این آیه، پیش از آیه های ارث نازل شده است و از آن جا که هنوز حق الارثی برای پدر و مادر تعیین نشده بود، خداوند دستور می دهد که فرزند، هنگام مرگ، با وصیت، بخشی از اموال خود را به آنان اختصاص دهد. اما می توان گفت که استحباب وصیت برای والدین، حتی پس از نزول آیه های ارث نیز به قوّت خود باقی است و آیه بالا نسخ نشده، بلکه وصیت به چیزی بیش از حق الارث، مورد نظر است، به ویژه اگر والدین نیازمند باشند، علاوه بر مقدار ارث، مستحب است چیزی برایشان وصیت شود که این، نوعی احسان مالی به والدین است.
بنابراین، شایسته است که شخص، از ثلث مال خود نیز چیزی علاوه بر حق الارث، برای والدین قرار دهد و این هم شاهد دیگری است بر اهمیت حق والدین.
خداوند در آیه دیگری می فرماید:
(یَسْئَلُونَکَ ماذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْر فَلِلْوالِدَینِ وَالاَقْرَبِینَ)**بقره/ 215.***
از تو می پرسند: در چه راهی مال خود را صرف کنیم؟ بگو: آن چه را که صرف می کنید، در گام اول، برای والدین باشد و نزدیکان و خویشان.
در این آیه، پیش از همه، نام پدر و مادر را می برد که اگر آنان نیازی داشته باشند، بر همه مقدم هستند.
آیه هایی که تاکنون آوردیم، بر احسان مالی تأکید داشتند؛ اما دسته دیگری از آیات هستند که به نوع گفتاری و رفتاریِ احسان نظر دارند؛ مانند این آیه که می فرماید:
(وَ قَضَی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ وَ بالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِمّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ اْلکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما
﴿ صفحه 59﴾
فَلاتَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لاتَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلا کَریماً * وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الْذُّلِّ مِنَ الْرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغِیراً)**اسرا/ 23 و 24.***.
و پروردگار تو فرمان مؤکد داد که جز او را نپرستید و به پدر و مادر احسان کنید و چون به پیری رسیدند، با ایشان با درشتی و دور از ادب سخن مگوی، بلکه سخنان تو با آن ها آمیخته با احترام باشد و از روی لطف و رأفت در برابر آن دو تواضع و فروتنی کن و دعاگویشان باش و بگو: پروردگار من! والدین مرا مورد لطف خود قرار ده، چنان که از کوچکی، مرا پرورش دادند.
هنگامه پیری، دورانی است که پدر و مادر، ضعیف و از کار افتاده شده و به فرزند خویش نیاز حیاتی دارند. از این رو، فرزند اخلاقاً و شرعاً باید حقوق آنان را به ویژه، در این موقعیت رعایت کند. پدر و مادر تا جوان هستند، معمولا در امور مالی و غیرمالی، نیازی به فرزند خود ندارند و شاید بیش از فرزند خویش کار و تلاش کنند و حتی، به فرزند خود کمک هم می کنند؛ اما به هنگام پیری، دیگر قادر نیستند مانند جوانان، برای زندگی تلاش کنند، به ویژه که دوران پیری معمولا با بیماری ها و گرفتاری های دیگری نیز همراه است. طبعاً در چنین موقعیتی، آنان نیازمند کمک و پرستاریِ فرزندان خویش هستند که باید با کمال صبر و حوصله انجام گیرد.
در رفتار فرزند با چنین افراد پیر و ناتوانی، در بسیاری از موارد، ممکن است فرزند اوقات تلخی، کم حوصلگی و اظهار خستگی کند. قرآن مجید روی این موارد، به طور ویژه، تکیه کرده و به انسان توصیه می کند که اظهار خستگی نکند و آخ نگوید و طوری نباشد که پدر و مادر پیر او احساس کنند که فرزندشان از خدمت کردن به آنان خسته شده است: (فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ وَ لاتَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلا کَرِیماً).
سپس می فرماید: (وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ). مفسران در توضیح این جمله ـ که در فارسی، معادلی برایش نداریم ـ گفته اند: پرندگان زمانی که می خواهند در برابر پرنده دیگر یا در برابر کسی که به آن ها رسیدگی می کند، خضوع کنند، بال هایشان را روی زمین فرود می آورند. خداوند در این آیه می فرماید: حالت شما در برابر والدین، باید همانند
﴿ صفحه 60﴾
حالت چنین پرنده ای باشد، متواضع، فروتن و افتاده باشید، نه آن که گردن فرازی کنید، شانه ها را بالا بیندازید و درشتی و تندخویی کنید.