تربیت
Tarbiat.Org

تفسیر نمونه، جلد18
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

غفلت دائم

در این دو آیه با توجه به بحثی که در آخرین آیات گذشته در باره غفلت مستمر گروه عظیمی از مردم جهان در طول اعصار و قرون پیشین گذشت میفرماید: ((آیا آنها ندیدند که ما افراد زیادی از قرون و اقوام پیش از آنها را بر اثر طغیان ظلمشان به هلاکت رساندیم ))؟! (الم یروا کم اهلکنا قبلهم من القرون ).**استفهام در آیه بالا تقریری و (کم) خبریه است و در اینجا به معنی کثرت آمده و مفعول (یروا) می باشد و (من القرون) بیان آنست (قرون) چنانکه قبلا گفته ایم جمع (قرن) هم به معنی زمان طولانی آمده و هم به معنی مردمی که در یک زمان زندگی می کنند***

اینها نخستین گروهی نیستند که بر روی زمین گام نهاده اند پیش از آن، اقوام سرکش دیگری در این جهان زندگی می کردند، و سرنوشت دردناک آنها که بر صفحات تاریخ ثبت است و آثار غم انگیزشان که در ویرانه های شهرهای

@@تفسیر نمونه جلد 18 صفحه 368@@@

آباد آنها بر جای مانده در برابر چشم آنها قرار دارد، آیا این مقدار کافی برای درس عبرت نیست ؟!

در اینکه ضمیر جمع در ((الم یروا)) (آیا ندیدند ) به چه کسی بر می گردد؟ مفسران احتمالاتی داده اند:

نخست اینکه به ((اصحاب القریه )) که در آیات گذشته سخن از آنها در میان بود باز می گردد، و دیگر اینکه منظور ((اهل مکه )) است که این آیات برای هشدار آنها نازل شده است .

ولی توجه به آیه گذشته (یا حسرة علی العباد...) نشان میدهد که منظور همه انسانهاست، چرا که عباد در آیه مزبور تمام انسانها را در طول تاریخ فرا می گیرد که به هنگام آمدن فرستادگان الهی به تکذیب و استهزا برخاستند و در هر حال دعوتی است از همه مردم جهان که تاریخ پیشینیان را دقیقا مطالعه کنند و آثار باقیمانده آنها را بنگرند، و دل عبرت بین را از دیده بیرون فرستند تا خوب نظر کند، و ایوان قصرهای ویران شده گردنکشان را آئینه عبرت بداند.

در پایان آیه می افزاید: ((آنها هرگز به سوی ایشان باز گشت نمی کنند)) (اءنهم الیهم لا یرجعون ).**این جمله بدل از (کم اهلکنا) است و در تقدیر چنین است (الم پروا انهم الیهم لا یرجعون) بعضی نیز احتمال داده اند که جمله حالیه باشد (حال برای هلاک شوندگان)***

یعنی مصیبت بزرگ اینجاست که امکان بازگشت به دنیا و جبران گناهان و بدبختیهای گذشته را ندارند، چنان پلها در پشت سر آنان ویران گشته که بازگشتشان هرگز ممکن نیست !

این تفسیر درست همانند سخنی است که علی (علیهالسلام ) در باره عبرت گرفتن از مردگان در یکی از خطب نهج البلاغه فرموده است : لا عن قبیح یستطیعون انتقالا و لا فی حسن یستطیعون ازدیادا: ((نه امکان این است که از قبائح

@@تفسیر نمونه جلد 18 صفحه 369@@@

اعمال خود انتقال یابند، و نه قدرت دارند که بر حسنات خویش ‍ بی فزایند (چرا که راه بازگشت بسته شده و جبران امکان پذیر نیست (نهج البلاغه خطبه 188).

در آیه بعد می افزاید: همه آنها بدون استثنا در روز قیامت نزد ما حاضر می شوند (و ان کل لما جمیع لدینا محضرون ).**معروف در میان مفسران در ترکیب این آیه چنین است که ان نافیه است و بعضی گفته اند مخففه است و به همین دلیل ما بعد از خود زا نصب نمی دهد و (لما) به مکعنی (الا) است زیرا آمدن (لما) به معنی (الا) صریحا در کلمات ادبای عربی آمده است و یا صفت برای (جمیع) است بنابراین معنی جمله چنین می شود: وما کلهم الا مجموعون یوم القیامه محضرون لدینا***

یعنی اینطور نیست که اگر هلاک شدند و نتوانستند به این جهان باز گردند مساله تمام است، نه مرگ در حقیقت آغاز کار است نه پایان، به زودی همگی در عرصه محشر برای حساب گردآوری می شوند، و بعد از آن مجازات دردناک الهی، مجازاتی مستمر و پیگیر در انتظار آنهاست .

آیا با این حال جای این نیست که از وضع آنها عبرت گیرند و خود را به سرنوشت آنان مبتلا نسازند و تا فرصتی باقی مانده از این گرداب هولناک کنار آیند؟

آری اگر مرگ پایان همه چیز بود امکان داشت که بگویند آغاز راحتی ماست، ولی افسوس که چنین نیست و به گفته شاعر:

و لو انا اذا متنا ترکنا - لکان الموت راحة کل حی

و لکنا اذا متنا بعثنا- و نسئل بعده عن کل شی ء!

اگر به هنگامی که می مردیم ما را به حال خود وا می گذاردند، مرگ برای

@@تفسیر نمونه جلد 18 صفحه 370@@@

همه زندگان مایه راحتی بود.

ولی هنگامی که ما می میریم بار دیگر زنده می شویم، و بعد از آن از همه چیز از ما سؤال خواهد شد.

@@تفسیر نمونه جلد 18 صفحه 371@@@