تربیت
Tarbiat.Org

یاد او
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

کاربرد ذکر در مقابل غفلت و نسیان

از جمله کاربردهای کلمه ذکر، کار برد آن در مقابل غفلت و نسیان است. این دو کار برد در قرآن نیز ذکر شده است. با توجه به این دو کار برد، باید تفاوت بین آنها را باز شناخت. مرحوم علامه طباطبایی رحمةالله، در ذیل آیه 152 سوره بقره، در این باره چنین می‏فرمایند:
باید دانست که ذکر گاهی در مقابل غفلت گفته می‏شود، مانند: آیه ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذکرنا (5) و آن عبارت از این است که انسان توجه به علم خود نداشته باشد. یعنی علم به چیزی دارد، ولی خودش متوجه نیست که علم به آن دارد، بنابر این ذکر به معنای علم به علم داشتن است.و گاهی در مقابل نسیان گفته می‏شود و آن عبارت از زایل شدن صورت علمی از محفظه ذهن است چنان که می‏فرماید: و اذکر ربک اذا نسیت (6) بنابراین، ذکر یعنی وجود صورت علمی در حافظه و همان طور که نسیان دارای آثاری است، ذکر هم آثاری مخصوص به خود دارد. پس همان طور که در بعضی موارد کلمه نسیان را به ملاحظه وجود آثار نسیان ( بدون اینکه حقیقت فراموشی موجود باشد) اطلاق می‏کنند و مثلاً می‏گویند: هنگامی که بدانی دوستت احتیاج به یاری و کمک دارد و او را کمک نکنی، فراموشش کرده‏ای در اینجا نه اینکه واقعاً او را از یاد برده باشید، ولی چون به یاد او نبودن اثری را به دنبال ندارد، مثل این است که فراموش کرده‏ای (7)
روشن شد که ذکر و یاد در جایی به کار می‏رود که دل انسان متوجه چیزی باشد؛ خواه انسان به چیزی که قبلاً توجه نداشت توجه یابد، و یا این که پس از فراموشی چیزی که قبلاً توجه نداشت توجه یابد، و یا این که پس از فراموشی چیزی که قبلاً به آن توجه داشت، مجدداً به آن توجه یابد. گاه نیز به این صورت است که پس از غفلت از چیزی، از حالت غفلت خارج می‏گردد و مجدداً به آن توجه می‏یابد. البته برای صدق مفهوم ذکر ضرورتاً لازم نیست که غفلت و نسیان و فراموشی بر آن مقدم گردد، بلکه ذکر و یاد در مورد مطلق هوشیاری و استحضار و توجه نیز به کار می‏رود.
بیان این نکته لازم است که در سوره کهف، قبل از آیه و ذکر ربک اذا نسیت...خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور می‏دهد که هرگز نگو من فلان کار را فردا انجام می‏دهم و حتماً در جایی که از آینده خبر می‏دهی، جمله الا أن یشاء الله، مگر این که خدا بخواهد را ذکر کن.این توصیه از آن جهت است که هیچ کس و حتی پیامبر صلی الله علیه و آله هرگز در مقام خداوند نخواهد، کسی توانایی بر انجام کاری ندارد.
نکته دیگر در آیه و اذکر ربک اذا نسیت...، مسأله نسیان پیامبر صلی الله علیه و آله است که در آیه بدان اشاره شده است.این جا این سؤال مطرح می‏شود که مگر پیامبر معصوم نبود و مگر طبق اعتقاد ما و بر اساس آنچه از ادله قطعی استفاده می‏شود، پیامبر و معصومان علیه‏السلام از نسیان و غفلت مبرا و مصون نبوده‏اند؟ و اگر نسیان و فراموشی در فکر پیامبر راه داشته باشد، مردم نمی‏توانند به گفتار او اعتقاد کامل داشته باشند.
پاسخ این سؤال این است که در بسیاری از آیات قرآن کریم گرچه به ظاهر روی سخن خدا با پیامبر است، اما مقصود و منظور توده مردم هستند. طبق ضرب المثل عرب، سخن خداوند در این موارد، از باب ایاک اعنی و اسمعی یا جاره است؛ همان که در فارسی نیز می‏گوییم: به در می‏گویند که دیوار بشنود.