تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد اول - اصول مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

1 - حقیقت ذکر چیست؟

به گفته «راغب» در «مفردات» ذکر دو معنی دارد؛ گاه به معنی حضور چیزی در ذهن (یادآوری) وگاه به‏معنی حفظ و نگاهداری معارف و اعتقاداتِ حق در درون جان است.
بزرگان اخلاق گفته‏اند: «ذکر خدا» تنها این نیست که نام خدا را بر زبان بیاوریم و مکرّر تسبیح و تهلیل و تکبیر گویی؛ بلکه منظور آن است که با تمام قلب، متوجّه او و عظمتش باشیم، و او را همه جا حاضر و ناظر بدانیم.
بی‏شک چنین ذکری سرچشمه حرکت به سوی نیکیها و خوبیها است، و می‏تواند میان انسان و گناه و رذائل اخلاقی سدّ محکمی ایجاد کند.
به همین دلیل، در حدیثی می‏خوانیم که پیامبر اکرم‏صلی الله علیه وآله به علی‏علیه السلام فرمود: سه چیز است که این امّت طاقت آن را ندارند (و از هرکسی ساخته نیست): مواسات با برادران دینی، در مال؛ و دادن حقّ مردم؛ و ذکر خدا در هر حال؛ سپس افزود: «وَ لَیْسَ هُوَ سُبْحانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لا اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ وَ اللَّهُ اَکْبَرُ وَلکِنْ اِذا وَرَدَ عَلی‏ ما یَحْرُمُ عَلَیْهِ خافَ اللَّهَ عزَّوَجَلَّ عِنْدَهُ وَ تَرْکَهُ؛ ذکر تنها گفتن سُبْحانَ اللَّهِ و اَلْحَمْدُ لِلَّهِ و لا اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ و اللَّهُ اَکْبَرُ نیست، بلکه هنگامی که زمینه‏های حرام فراهم گردد، از خدا بترسد و آن را ترک گوید.»(445)
شبیه همین معنی با مختصر تفاوتی از امام باقر و امام صادق‏علیهما السلام نقل شده است.(446)
در حدیث دیگری از حضرت علی‏علیه السلام می‏خوانیم: «اَلذِّکْرُ ذِکْرانِ: ذِکْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ حَسَنٌ جَمِیلٌ وَ اَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ ذِکْرُ اللَّهِ عِنْدَ ماحَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْکَ فَیَکُونَ ذالِکَ حاجِزاً؛ ذکر بر دو گونه است: یاد خدا کردن به هنگام مصیبت (و شکیبایی نمودن) زیبا و جالب است، و از آن برتر، آن است که خدا را در برابر گناهان یاد کنی، و میان تو و حرام سدّی ایجاد نماید!»(447)
از آنچه در بالا آمد بخوبی می‏توان نتیجه گرفت که ذکر اللَّه واقعی ذکری است که در اعماق وجود انسان اثر بگذارد، و در جهت گیریهای فکری و عملی او تأثیر کند، و روح و جان انسان را پرورش دهد و به راه خدا دعوت کند.
آن کس که ذکر خدا می‏گوید و راه شیطان را می‏پوید، در واقع ذاکر صادق و خالص نیست؛ به همین دلیل، در حدیثی از امام علیّ بن موسی الرّضاعلیه السلام می‏خوانیم که فرمود: «مَنْ ذَکَرَاللَّهَ وَ لَمْ یَسْتَبِقْ اِلی‏لِقائِهِ فَقَدْ اِسْتَهْزَءَ بِنَفْسِهِ؛کسی که ذکرخدا بگوید و به‏سوی لقای‏او سبقت نجوید(و اعمال‏نیکی برای رستاخیز فراهم‏نسازد)خود را به‏سخریّه‏گرفته‏است!»(448)