تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد اول - اصول مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

سکوت در روایات اسلامی‏

اهمّیّت «صَمْت» (سکوت) در روایات اسلامی بازتاب بسیار گسترده‏ای دارد، و نکته‏های دقیق و ظریفی درباره آن بیان شده، و آثار و ثمرات آن با تعبیرات جالبی تشریح شده است، که به بخشی از آن ذیلاً اشاره می‏شود.
1 - در زمینه تأثیر سکوت در تعمیق تفکّر و استواری عقل، از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: «اِذا رَأَیْتُمْ الْمُؤْمِنَ صَمُوتاً فَادْنُوا مِنْهُ فَاِنَّهُ یُلْقِی الْحِکْمَةَ وَ الْمُؤمِنُ قَلیلُ الْکَلامِ کَثیرُ الْعَمَلِ وَ الْمُنافِقُ کَثیرُ الْکَلامِ قَلیلُ الْعَمَلِ؛ هنگامی که مؤمن را خاموش ببینید به او نزدیک شوید که دانش و حکمت به شما القا می‏کند، و مؤمن کمتر سخن می‏گوید و بسیار عمل می‏کند، و منافق بسیار سخن می‏گوید و کمتر عمل می‏کند.»(355)
2 - در حدیث دیگری در همین زمینه از امام صادق‏علیه السلام می‏خوانیم که فرمود: «دَلیلُ الْعاقِلِ التَّفَکُّرُ وَ دَلیلُ التَّفَکُّرِ الصَمْتُ؛ نشانه عاقل فکر کردن و نشانه فکر کردن، سکوت نمودن است.»(356)
3 - در حدیث دیگری از امام امیرالمؤمنین‏علیه السلام آمده است: «اَکْثِرْ صَمْتَکَ یَتَوفَّرْ فِکْرُکَ وَ یَسْتَنِر قَلْبُکَ وَ یَسلَمَ الْنَّاسُ مِنْ یَدِکَ؛ بسیار خاموشی برگزین تا فکرت زیاد شود، و عقلت نورانی گردد، و مردم از دست (و زبان) تو سالم بمانند!»(357)
از این روایات بخوبی استفاده می‏شود که رابطه دقیق میان بارور شدن فکر و اندیشه، با سکوت وجود دارد؛ دلیل آن هم روشن است، زیرا قسمت مهمّی از نیروهای فکری انسان در فضول کلام و سخنان بیهوده از میان می‏رود؛ هنگامی که انسان سکوت را پیشه می‏کند، این نیروها متمرکز می‏گردد، و فکر و اندیشه را به کار می‏اندازد، و ابواب حکمت را به روی انسان می‏گشاید؛ به همین دلیل، مردم سخن گفتن بسیار را دلیل کم عقلی می‏شمرند و افراد کم عقل سخنان بیهوده بسیار می‏گویند.
4 - از بعضی از روایات استفاده می‏شود که یکی از مهمترین عبادت سکوت است؛ از جمله، در مواعظ پیامبراکرم‏صلی الله علیه وآله به ابوذر می‏خوانیم: «اَرْبَعٌ لایُصیبهُنَّ اِلاَّ مُؤْمِنٌ، اَلصَّمْتُ وَ هُوَ اَوَّلَ الْعِبادَةِ ...؛ چهار چیز است که تنها نصیب مؤمن می‏شود، نخست سکوت است که سرآغاز عبادت می‏باشد ...» (358)
5 - از بعضی از احادیث استفاده می‏شود که پرگویی مایه قساوت و سنگدلی است، در حدیثی از امام صادق‏علیه السلام می‏خوانیم: «کانَ الْمَسیحُ‏علیه السلام یَقُولُ لا تَکْثِر الْکَلامَ فی غَیْرِ ذِکْرِ اللَّهِ فَاِنَّ الَّذینَ یَکْثِرُونَ الْکَلامَ فی غَیْرِ ذِکْرِ اللَّهِ قاسِیَةٌ قُلُوبُهُم وَلکِنْ لا یَعْلَمُونَ؛ حضرت مسیح‏علیه السلام می‏فرمود؛ جز به ذکر خدا سخن زیاد مگویید، زیرا کسانی که در غیر ذکر خدا سخن بسیار می‏گویند دلهایی پر قساوت دارند ولی نمی‏دانند!»(359)
6 - در حدیث دیگری از امام علیّ بن موسی الرّضاعلیه السلام می‏خوانیم: سکوت نه تنها از اسباب علم و دانش است، بلکه راهنما به سوی هر خیر و نیکی است؛ فرمود: «اِنَّ الصَّمْتَ بابٌ مِنْ اَبْواابِ الْحِکْمَةِ، اِنَّ الصَّمْتَ یَکْسِبُ الْمَحَبَّةَ اِنَّهُ دَلیْلٌ عَلی‏ کُلِّ خَیْرٍ؛ سکوت دری از درهای دانش است، سکوت محبّت می‏آورد، و دلیل و راهنمای همه خیرات است.»(360)
این که می‏فرماید: سکوت محبّت می‏آورد به خاطر این است که بسیاری از رنجشها و عداوتها از نیش زبان زدن و تعبیرات نامناسب درباره اشخاص حاصل می‏شود، و سکوت انسان را از آن نجات می‏دهد.»
7 - سکوت سبب نجات از بسیاری از گناهان می‏شود و در نتیجه کلید ورود در بهشت است. چنان که در حدیثی از پیامبر اکرم‏صلی الله علیه وآله می‏خوانیم: که مردی نزد آن حضرت آمد (و طالب سعادت و نجات بود) پیغمبرصلی الله علیه وآله فرمود: آیا تو را به چیزی راهنمایی کنم که خدا به وسیله آن تو را وارد بهشت می‏سازد، عرض کرد آری ای رسول خدا! سپس دستور به انفاق و یاری مظلوم و کمک از طریق مشورت فرمود، و بعد دستور به سکوت داد و فرمود: «فَاصْمُتْ لِسانَکَ اِلاَّ مِنْ خَیْرٍ؛ سکوت اختیار کن جز از نیکیها» و در پایان افزود: «هرگاه یکی از این صفات در تو باشد، تو را به سوی بهشت می‏برد.»(361)
8 - بی شک یکی از آثار مثبت سکوت، آراسته شدن به زیور و قار است. همان گونه که در حدیثی از امیرمؤمنان علی‏علیه السلام می‏خوانیم: «اَلصَّمْتُ یَکْسِیکَ الْوِقارَ، وَ یَکْفِیکَ مَئُونَةَ الْاِعْتِذارِ؛سکوت لباس وقار برتو می‏پوشاند و مشکل عذر خواهی را از تو بر می‏دارد!»(362)
شخصی که زیاد سخن می‏گوید؛ اشتباهات فراوانی دارد که هم از ابهّت او می‏کاهد، و هم او را وادار به عذر خواهی مکرّر می‏کند.
9 - همین معنی به شکل گویاتری در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است، فرمود: «اِنْ کانَ فِی الْکَلامِ بَلاغَةٌ فَفِی الصَّمْتِ السَّلامَةُ مِنَ الْعِثارِ؛ اگر در سخن گفتن، بلاغت بوده باشد، در سکوت سلامت از لغزشهاست!»(363)
از این حدیث استفاده می‏شود که سکوت حتّی بر سخنان بلیغ گاهی برتری دارد!
10 - این بحث را با حدیث دیگری از امام حسن‏علیه السلام پایان می‏دهیم هرچند در این زمینه احادیث فراوان دیگری باقی مانده که ذکر همه آنها ما را از روشی که در این مباحث داریم درو سازد؛ فرمود: «نِعْمَ العَونُ الصَّمْتُ فی مَواطِنَ کَثیِرةٍ وَ اِنْ کُنْتَ فَصیحاً؛ سکوت یاور خوبی است در بسیاری از موارد، هرچند سخن گویی فصیح باشی!»(364)