تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد اول - اصول مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

موانع اخلاص‏

بزرگان علم اخلاق در این زمینه اشارات روشن و دقیقی دارند، بعضی معتقدند اخلاص موانع و آفات آشکار و نهان دارد؛ بعضی بسیار قوی و خطرناک و بعضی ضعیفتر است، و شیطان و هوای نفس برای مشوب ساختن ذهن انسان و گرفتن صفا و اخلاص و آلوده کردن اعمال به ریا نهایت تلاش و کوشش را می‏کنند.
بعضی از مراحل ریا کاری و آلودگی نیّت به قدری روشن است که هر کسی آن را در می‏یابد؛ مثل این که شیطان در نمازگزار نفوذ می‏کند و می‏گوید نماز را آرام و آهسته و با آداب و خشوع انجام ده، تا حاضران تو را انسانی مؤمن و صالح بدانند و هرگز به غیبت تو آلوده نشوند، این یک فریب آشکار از ناحیه شیطان است!
گاه این وسوسه‏های شیطانی به شکل مخفی‏تری صورت می‏گیرد، و در لباس اطاعت ظاهر می‏شود؛ مثلاً، می‏گوید: تو انسان برجسته‏ای و مردم به تو نگاه می‏کنند، اگر نماز و اعمالت را زیبا سازی دیگران به تو اقتدا کرده و در ثواب آنها شریک خواهی شد، و انسان بی خبر گاه تسلیم چنین وسوسه‏ای می‏شود، و در درّه هولناک ریا سقوط می‏کند.
گاه وسوسه‏های شیطان از این هم پیچیده‏تر و پنهان تر است؛ مثل این که به نماز گزار می‏گوید انسان مخلص کسی است که در خلوت و جلوت یکسان باشد، کسی که عبادتش در خلوات کمتر از جلوات باشد، ریا کار است، و به این ترتیب او را وادار می‏کند که در خلوت نماز خود را جالب و جاذب کند تا بتواند در بیرون و در مقابل مردم نیز چنین کند و به اهداف خود برسد این نیز یک نوع ریا کاری خفی است که ممکن است بسیاری از آن غافل شوند و از درک آن عاجز گردند. و همچنین مراحل مخفی‏تر و پنهان‏تر.(316)
براستی موانع و آفات اخلاص به قدری زیاد و متنوّع و پنهان است که هیچ انسانی جز از طریق پناه بردن به لطف الهی از آن رهایی نمی‏یابد.
در روایات اسلامی نیز هشدارهای مهمّی درباره آفات اخلاص آمده است:
از جمله در حدیثی از امیرمؤمنان علی‏علیه السلام می‏خوانیم: «کَیْفَ یَسْتَطیعُ الْاِخْلاصَ مَنْ یَغْلِبُهُ الْهَوی‏؛ چگونه توانایی بر اخلاص دارد کسی که هوای نفس بر او غالب است؟»(317)
در حقیقت، عمده‏ترین آفت اخلاص و مهمترین مانع آن در این حدیث شریف بیان شده است. آری! هوای نفس است که سرچشمه اخلاص را تیره و تاریک می‏سازد.
در حدیث دیگری از همان امام بزرگوار می‏خوانیم: «قَلِّلِ الْآمالَ تَخْلُصُ لَکَ اْلاَعْمالُ؛ آرزوها را کم کن (و دامنه آرزوهای دور و دراز را جمع نما) تا اعمال تو خالص شود!»(318)
این نکته حائز اهمّیّت است که گاه انسان در این مورد، گرفتار وسواس می‏شود که آن خود یکی دیگر از نیرنگهای شیطان است، به او می‏گوید به نماز جماعت مرو، چرا که در آنجا ممکن است نیّتت آلوده شود، فقط در خانه نماز بخوان، یا هنگامی که در میان جمعیّت به نماز بر می‏خیزی مستحبّات را ترک کن و نماز را بسیار سریع و دست و پا شکسته بخوان مبادا آلوده ریا گردی. و بسیار دیده‏ایم افرادی را که به خاطر همین گرفتاری از مستحبّات مؤکدّی که شرع، به آن دعوت کرده است باز مانده‏اند.
و شاید به همین دلیل است که قرآن مجید مردم را دعوت به انفاق پنهان و آشکار هر دوکرده است.می‏فرماید:«اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ‏اَمْوالَهُم بِالَّلیْلِ وَالنَّهارِ سِرّاً وَ عَلانِیَةً فَلَهُمْ اَجْرُهُمْ عِنْدَرَبِّهِمْ وَلاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاهُمْ یَحْزَنُونَ؛آنها که اموال خود را شب و روز، پنهان و آشکار انفاق می‏کنند مزدشان نزد پروردگارشان است، نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین می‏شوند.»(319)
این بحث را با ذکر نکته دیگری پایان می‏دهیم و آن این که داشتن اخلاص در خلوت و تنهایی. چندان افتخار نیست، مهم آن است که انسان در جلوت و در میان مردم و در مرئی و منظر همگان بتواند اعمال خالصانه انجام دهد.