تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد اول - اصول مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

7- دوام توبه

توبه باید پابرجا و دائم بوده باشد؛از یک سو، هرزمان خطایی از انسان بر اثر وسوسه‏های «نفس اماره» سربزند، باید بلافاصله به سراغ توبه رود، و در مرحله «نفس لوامه» در آید تا زمانی که به مرحله «نفس مطمئنه» رسد و ریشه‏های وسوسه‏ها از بیخ کنده شود.
واز سوی دیگر، از هر گناهی توبه می‏کند باید کمال مراقبت را به خرج دهد که آن توبه را نشکند و بر تعهّد خود در پیشگاه خدا نسبت به ترک آینده باقی بماند. و به تعبیر دیگر، اگر بعد از توبه از گناه هنوز انگیزه‏های آن در اعماق دل و جان او باقی مانده باید با آن به مبارزه برخیزد و جهاد با نفس را جزء برنامه خویش قرار دهد و به این ترتیب هم در صفّ تائبان باشد و هم در صفّ مجاهدان.
بعضی از علمای اخلاق بحث بی‏نتیجه یا کم نتیجه‏ای را در اینجا دنبال کرده‏اند که آیا مقام توبه کارِ جهاد کننده در برابر ریشه‏های گناه افضل است یا توبه کاری که ریشه‏های گناه را از سرزمین قلب خویش بر انداخته است.(242)
این مهم‏نیست که‏کدامیک ازآن دوافضلند، مهم آن است که توبه کننده چه دستوراتی را باید به‏کار بندد که به گناه گذشته بازگشت نکند؛ برای این امر رعایت اموری لازم است:
1 - جدا شدن از محیط گناه و عدم شرکت در مجالس معصیت، چرا که توبه کار در آغاز امر آسیب پذیر است و مانند بیماری است که تازه از بستر برخاسته، و اگر با پای خود به مناطق آلوده به میکربهای بیماری زا رود، احتمال آلودگی مجدّد او به بیماری فراوان است؛ همچون معتادی است که ترک اعتیاد به مواد مخدّر نموده ولی هرگاه به مناطق آلوده برگردد، بسرعت آلوده می‏شود.
2 - باید در دوستان و معاشران خود تجدید نظر کند؛ هرگاه در گذشته کسانی بوده‏اند که او را تشویق به گناه می‏کردند، از آنها شدیداً فاصله گیرد.
3 - هر زمان وسوسه‏ها و انگیزه‏های آن گناه در او پیدا می‏شود، به ذکر خدا روی آورد، چرا که: «ذکر خدا مایه آرامش دلها است؛ اَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (سوره رعد، آیه 28).
4 - همواره درباره آثار زیانبار گناهی که آن را ترک گفته بیندیشد و آن آثار را نصب العین خود قرار دهد، مبادا بر اثر غفلت از آن و فراموش کردن اثرات مرگبار آن گناه، بار دیگر انگیزه‏ها در او رشد کند، و وسوسه‏ها از هر سو به قلب او هجوم آورد.
5 - در داستانهای پیشینیان و کسانی که بر اثر گناهان مختلف گرفتار مصائب دردناکی شدند، بیندیشد، و سرگذشت آنها را از نظر بگذراند، حتّی در حالات انبیاء و پیامبران معصومی که گاه گرفتار لغزش ترک اولی‏ شدند،مطالعه کند؛ مثلاً، ببیند که چه امری سبب شد آدم با آن مقام والایش از بهشت رانده شود، یا حضرت یونس مورد خشم قرار گیرد، و به زندان شکم ماهی فرستاده شود یا بر اثر چه عواملی یعقوب، پیامبر بزرگ خدا، به درد جا نفرسای فراق فرزند سالها گرفتار آید.
مطالعه‏این‏امور بی‏شک وسوسه‏های گناه‏را کم‏می‏کند، و به‏توبه دوام‏وثبات می‏بخشد.
6 - به عقوبتها و مجازاتهایی که بر یکایک از گناهان وعده داده شده بیندیشد، و این احتمال را از نظر دور ندارد که تکرار گناه بعد از توبه ممکن است مجازات شدیدتری داشته باشد.
و نیز به الطاف و عنایات الهیّه که در انتظار توبه کاران است و شامل حال او شده است توجّه کند و دائماً به خود تلقین نماید بکوش، این عنایات و الطاف را حفظ کن، و این مقام والایی که خداوند نصیب تو کرده است به آسانی از دست مده!
7 - باید وقت شبانه روزی خود را با برنامه‏های صحیح پرکند، برنامه تلاش برای زندگی آبرومند، برنامه عبادت و بندگی خدا و برنامه سرگرمی‏های سالم؛ زیرا بی‏کاری و خالی ماندن اوقات از برنامه، بلای عظیمی است که زمینه را برای وسوسه‏های بازگشت به گناه فراهم می‏سازد.
از دانشمندی پرسیدند که تفسیر حدیث اَلْتَّائِبُ حَبیبُ اللَّهِ (توبه کننده دوست خداست) چیست؟(243) گفت: منظور کسی است که مصداق این آیه شریفه باشد: «اَلتَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُوْنَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ؛ (مؤمنان) توبه کنندگان، عبادتکاران، حمد خدا گویان، سیاحت کنندگان (که پیوسته در میان کانونهای اطاعت خدا رفت و آمد دارند) رکوع کنندگان، ساجدان، آمران به معروف، نهی کنندگان از منکر و حافظان حدود الهی (هستند) و بشارت ده (این چنین) مؤمنان را!»(244)