تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد اول - اصول مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

7 - رابطه «اخلاق» و «تغذیه»

شاید در ابتدای امر، عنوان بالا برای بعضی مایه شگفتی شود، که چگونه می‏تواند تغذیه در اخلاق و روحیّات و ملکات نفسی اثر بگذارد؟ چرا که آن مربوط به جسم است و این مربوط به روح، ولی با توجّه به رابطه بسیار نزدیک و تنگاتنگی که در میان جسم و روح آدمی است، جایی برای این تعجّب باقی نمی‏ماند.
بسیار می‏شود که یک حالت بحرانی روحی و غم و اندوه شدید جسم را در مدّت کوتاهی، ضعیف و پژمرده و ناتوان می‏سازد، موهای انسان را سفید، چشم را کم نور، قوّت و توان را از دست و پا می‏گیرد؛ عکس این مسأله نیز صادق است که حالات خوب جسمانی در روح انسان اثر می‏گذارد، روح را شاداب و فکر را قوّت می‏بخشد.
از قدیم الایّام تأثیر غذاها بر روحیّات اخلاق انسانی مورد توجّه دانشمندان بوده است و حتّی این مطلب جزء فرهنگ توده‏های مردم شده است؛ مثلاً، خونخواری را مایه قساوت و سنگدلی می‏شمردند، و معتقد بودند که عقل سالم در بدن سالم است.
در آیات قرآن مجید و روایات اسلامی نیز نشانه‏های روشنی برای این معنی دیده می شود.
از جمله در آیه 41 سوره مائده درباره گروهی از یهود که مرتکب کارهای خلافی از قبیل جاسوسی بر ضدّ اسلام و تحریف حقایق کتب آسمانی شده بودند، می‏فرماید:
«آنها کسانی هستند که خدا نخواسته است دلهایشان را پاک کند (اُولئِکَ الَّذینَ لمْ یُرِدِ اللَّهُ اَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ...)!
و بلافاصله در آیه بعد می‏فرماید: «سَمَّاعُونَ لِلْکَذِبِ اَکَّالُونَ لِلسُّحْتِ؛ آنها بسیار به سخنان تو گوش فرا می‏دهند تا آن را تکذیب کنند و بسیار مال حرام می‏خورند!»
این تعبیر نشان می‏دهد که آلودگی دلهای آنها بر اثر اعمالی همچون تکذیب آیات الهی، و خوردن مال حرام بطور مداوم بوده است؛ زیرا بسیار از فصاحت و بلاغت دور است که اوصافی را برای آنها بشمرد که هیچ ارتباطی با جمله «لَمْ یُرِدِ اللَّهُ اَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ» نداشته باشد.
و از این جا روشن می‏شود که خوردن مال حرام سبب تیرگی آیینه دل و نفوذ اخلاق رذیله و فاصله گرفتن با فضائل اخلاقی است.
در آیه 91 سوره مائده درباره شراب و قمار می‏فرماید: «شیطان می‏خواهد در میان شما به وسیله شراب و قمار، عداوت ایجاد کنند؛ اِنَّما یُرِیْدُ الشَّیطانُ اَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ العَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِی‏الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ».
بی شک عداوت و بغضاءِ دو حالت درونی و اخلاقی است که در آیه بالا رابطه میان آن و نوشیدن شراب ذکر شده، و این نشان می‏دهد که غذا و نوشیدنی حرامی همچون شراب می‏تواند در شکل گیری رذائل اخلاقی همانند پرخاشگری و ستیزه‏جویی و عداوت و دشمنی اثر بگذارد.
در آیه 51 سوره مؤمنون می‏خوانیم: «ای پیامبر! از غذاهای پاکیزه بخورید و عمل صالح انجام دهید؛ یا اَیُّها الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً».
بعضی از مفسّران معتقدند ذکر این دو (خوردن غذاهای پاک و انجام عمل صالح) پشت سر یکدیگر دلیل بر وجود یک نوع ارتباطی بین این دو است، و اشاره به این است غذاهای مختلف آثار اخلاقی متفاوتی دارد، غذای حلال و پاک، روح را پاک می‏کند و سرچشمه عمل صالح می‏شود، و غذاهای حرام و ناپاک روح و جان را تیره و سبب اعمال ناصالح می‏گردد.(187)
در تفسیر «روح‏البیان» بعد از اشاره به ارتباط عمل صالح با بهره‏گیری از غذای حلال به اشعار زیر استناد شده:
علم و حکمت زاید از لقمه حلال‏عشق و رقّت آید از لقمه حلال!لقمه تخم است و برش اندیشه‏هالقمه بحر و گوهرش اندیشه‏ها و در شعر دیگری نقل می‏کند:
قطره باران تو چون صاف نیست گوهر دریای تو شفّاف نیست!(188) در تفسیر اثنی عشری، در ذیل همین آیه نیز اشاره به رابطه صفا و نورانیّت قلب و اعمال صالح با تغذیه حلال شده است.(189)