تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد اول‏
آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

نور و ظلمت‏

علاوه بر خیر و شر مفاهیم عام دیگری نیز در قرآن وجود دارند که در مورد افعال اختیاری و غیر آنها بکار می‏روند و در موارد آنها چنین توهمی می‏شود که گویی معیار ارزشهای اخلاقی هستند، و از آن جمله، مفاهیم نور، ظلمت، حق و باطل می‏باشند.
قرآن در بسیاری از آیات اظهار می‏دارد که مؤمنان و صالحان در نور هستند یا وارد نور می‏شوند و یا بر نور آنها افزوده می‏شود و بر عکس، کافران و طالحان در ظلمت هستند یا در ظلمت وارد می‏شوند و یا بر ظلمتشان افزوده می‏شود. و نیز در بعضی از آیات، مفهوم نور بر خداوند اطلاق شده است و می‏فرماید:
الله نور السموات والارض(66).
[خداوند نور آسمانها و زمین است.]
چنانکه در مواردی بر انوار متعارف نیز که عینی و خارجی هستند نور اطلاق شده و می‏فرماید:
هو الذی جعل الشمس ضیاء و القمر نوراً(67).
[اوست که خورشید را نور افشان و ماه را روشن گردانید.]
و همچنین ظلمت نیز در ظلمتهای مادی بکار رفته و مثلاً می‏فرماید:
یخلقکم فی بطون امهاتکم خلقا من بعد خلق فی ظلمات ثلاث(68).
[شما را در شکم مادرانتان می‏آفریند آفرینشی پس از آفریدن در تاریکیهای سه گانه.]
بنابراین، مفاهیم نور و ظلمت در هیچ یک از موارد فوق، اخلاقی نیست چون به عنوان صفت برای فعل اختیاری انسان، مورد استفاده قرار نگرفته است.
ما تا کنون در قرآن، هیچ موردی دیگری را نیز نیافته‏ایم که کار اختیاری و اخلاقی به مفاهیم نور یا ظلمت توصیف شده باشد. گرچه به مواردی از کاربرد نور و ظلمت بر می‏خوریم که می‏توان گفت: توصیف کننده نتایج افعال اختیاری انسان هستند؛ نظیر اینکه می‏گوید:
او من کان میتاً فاحییناه و جعلنا له نوراً یمشی به فی الناس کمن مثله فی الظلمات لیس بخارج منها(69).
[آیا آنکس که مرده بود و زنده‏اش کردیم و برای او نوری قرار دادیم که به کمک آن میان مردم راه می‏رود، مثل او مانند کسی است که در تاریکیهاست و از آن خارج نمی‏شود.]
و آیه دیگری که می‏فرماید:
الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور(70).
[خداوند دوست کسانی است که ایمان دارند ایشان را از تاریکیها به سوی نور بیرون آورد]
و با توجه به اینکه مفاهیم نور و ظلمت در آیات فوق نیز به عنوان صفات برای نتایج اخلاقی بکار رفته‏اند، می‏توان گفت: هیچ گاه در قرآن به شکل صفات افعال اخلاقی و به عنوان مفاهیم ارزشی به معنای اخلاقی آن بکار نرفته‏اند.