تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

انگیزه‏های صبر و شکیبایی‏

اموری که باعث صبر انسان در مشکلات طاعت و ترک معصیت و در برابر مصائب می‏شود، فراوان است که هر کدام تأثیر خاصّی در پدیدآوردن این فضیلت بزرگ دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
1- تقویت پایه‏های ایمان و یقین، مخصوصاً توجه به این نکته که خداوند أرحم الرّاحمین است و نسبت به بندگانش از هر کسی مهربانتر است و او برای رعایت و تأمین مصالح عباد، حوادثی می‏آفریند که اسرار و منافعش پوشیده است، روح شکیبایی را در انسان پرورش می‏دهد. توجه به پاداش‏های عظیم مطیعان و تارکان معاصی و صدق وعده‏های الهی نیز در این زمینه، عزم انسان را در صبر و شکیبایی، راسخ‏تر می‏کند.
از همین رو، امیرمؤمنان علیه السّلام می‏فرمایند: أصل الصّبر حسن الیقین باللّه؛ اساس و ریشه صبر، ایمان و یقین خوب، نسبت به خداوند است.(786)
بدیهی است، هر قدر ایمان انسان به حکمت و رحمت پروردگار بیشتر باشد، صبر او نیز بیشتر خواهد شد؛ به تعبیر دیگر، تحمل صبر و شکیبایی برایش آسان‏تر می‏گردد. به همین دلیل، حدیثی از امام صادق علیه السّلام نقل شده که به بعضی از یاران خود فرمود: انّا صبّر و شیعتنا أصبر منّا؛ ما صبورانیم، ولی شیعیان ما از ما صبورترند. راوی سؤال می‏کند، فدایت شوم! چگونه شیعیان شما از شما صبورترند؟ امام در پاسخ فرمودند: لأنّا نصبر علی مانعلم و شیعتنا یصبرون علی ما لایعلمون؛ چون ما بر چیزی که می‏دانیم (و از اسرار آن آگاهیم) صبر می‏کنیم؛ ولی شیعیان ما در برابر اموری که از اسرارش آگاه نیستند صبر می‏کنند.(787)
2- دست‏یابی به صبر، مانند کسب هر فضیلت اخلاقی دیگر، با ممارست و روبه‏رو شدن با حوادث گوناگون حاصل می‏شود، به همین دلیل در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: من توالت علیه نکبات الزّمان اکسبته فضیلة الصّبر؛ کسی که پی‏درپی حوادث ناخوشایند زمان برایش حادث شود، فضیلت صبر را برایش فراهم می‏کند.(788)
به تعبیر دیگر، انسان در ابتدای برخورد با مصیبتی، ناله و فریاد سر می‏دهد و جزع و فزع را به اوج می‏رساند، هم‏چنین هنگامی که در انجام طاعتی از طاعات پروردگار، با مشکلی روبه‏رو شود، اظهار خستگی می‏کند، ولی تکرار آن حوادث و این مشکلات به تدریج فضیلت صبر را در او به وجود می‏آورد.
3- توجه به این نکته که دنیا، دار حوادث و مشکلات است و رسیدن به هیچ موهبتی از مواهب مادی و معنوی، بدون عبور از موانع گوناگون امکان‏پذیر نیست و نیز توجه به این حقیقت که افراد کم‏صبر و بی‏حوصله و کم‏طاقت، هرگز به جایی نخواهند رسید، عزم و اراده انسان را بر صبر و شکیبایی در مقابل مشکلات محکم‏تر می‏سازد.
همان‏گونه که در سابق اشاره شد، برای چیدن یک شاخه گُل باید رنج خار را کشید و برای نوشیدن یک جُرعه عسل، باید در برابر نیش زنبور صبر کرد، گنج‏ها در ویرانه‏هاست و بهشت در لابه‏لای ناملایمات قرار گرفته است.
به یقین هر کس در این امور دقت کند، آمادگی بیشتری برای صبر و شکیبایی پیدا می‏کند. از همین رو در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: لکلّ نعمة مفتاح و مغلاق و مفتاحها الصّبر و مغلاقها الکسل؛ برای هر نعمتی کلید و قفل و بندی است؛ کلید آن صبر و قفل و بند آن، تنبلی و کسالت است.(789)
4- یکی دیگر از انگیزه‏های صبر و عوامل پرورش آن، هم شکل ساختن صابران است، این امر نه تنها در این‏جا بلکه در تمام فضایل اخلاقی صدق می‏کند که هرگاه انسان، در ظاهر خود را به صفتی بیاراید، هر چند در باطن چنین نباشد، به تدریج در باطنش نیز نفوذ کرده و به آن متخلّق می‏گردد.
در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده است: من یتصبّر یصبّره اللّه و من یستعفف یعفّه اللّه، و من یستغن یغنه اللّه و مااعطی عبد عطاء هو خیر و أوسع من الصّبر؛ کسی که خود را به چهره صابران درآورد (و جزع و فزع را ترک گوید)، خداوند روح صبر را به او می‏بخشد و کسی که به چهره عفیفان درآید، خداوند او را به زینت عفّت می‏آراید و کسی که در چهره بی‏نیازان درآید، خداوند او را بی‏نیاز می‏سازد و به هیچ بنده‏ای موهبتی بهتر و گسترده‏تر از صبر عطا نشده است.(790)
5- صبر رابطه نزدیکی با ظرفیت وجودی انسان دارد. هر اندازه ظرفیت و شخصیت انسان بیشتر شود، صبر و شکیبایی او افزون می‏گردد، به همین دلیل کودکان و بزرگسالان کودک صفت، در برابر کمترین حادثه‏ای، بی‏تابی می‏کنند؛ در حالی که افراد باظرفیت و باشخصیت، مشکلات را در خود هضم نموده و خم به اَبرو نمی‏آورند.
یک استخر کوچک با اندک نسیمی متلاطم می‏شود؛ ولی یک اقیانوس عظیم، به آسانی متلاطم نمی‏شود و اقیانوس کبیر را از این جهت اقیانوس آرام می‏خوانند که هیجان امواجش به خاطر گسترش آن کمتر است.
مطالعه حالات بزرگان، مخصوصاً انبیا و اولیای الهی که بر اثر صبر و شکیبایی به مقامات عالی روحانی نایل گشتند، می‏تواند از انگیزه‏های مؤثر باشد، همان‏گونه که آنها در همه چیز الگو و اُسوه‏اند.
مسئله صبر و شکیبایی در برابر حوادث سخت زندگی و مشکلات عظیمی که در راه پیروزی انسان وجود دارد، تنها بُعد اخلاقی ندارد، بلکه از نظر بهداشت و سلامت جسم نیز فوق‏العاده مؤثر است. افراد ناشکیبا عمری کوتاه و توأم با انواع بیماری‏ها دارند که مهمترین آنها قلبی و عصبی است؛ در حالی که شکیبایان از عمر طولانی و توأم با سلامت نسبی برخوردارند؛ به همین دلیل، روانشناسان معتقدند داشتن مذهب (که انسان را به شکیبایی در برابر مشکلات ترغیب می‏کند) یکی از شرایط سلامت جسم و روان انسان است.
در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است: من أحبّ البقاء فلیعدّ للمصائب قلباً صبوراً؛ کسی که دوست دارد عمر طولانی داشته باشد، باید قلب صبوری در برابر مصائب آماده کند.(791)