تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

عجله و شتاب در روایات اسلامی‏

در روایات اسلامی بحث‏های فراوانی درباره نکوهش عجله و ستایش تأنّی و خویشتن‏داری دیده می‏شود که نکات زیادی در آنها نهفته است، به عنوان نمونه:
1- رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏فرمایند: ألأناة و العجلة من الشّیطان؛ تأنّی و خویشتن‏داری از سوی خداست و عجله و شتاب از شیطان است.(712)
2- در حدیث دیگری همان حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏فرمایند: انّما أهلک النّاس العجلة و لو أنّ النّاس تثبّتوا لم یهلک أحد؛ عجله و شتاب مردم را هلاک کرده و اگر مردم دارای تأنّی و خویشتن‏داری بودند، هیچ کس به هلاکت نمی‏رسید.(713)
البتّه منظور هلاکت‏هایی است که بر اثر حوادث غیرمنتظره و ناپخته پیش می‏آید که اغلب مولود عجله و دستپاچگی است.
3- از همان حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده است: ایّاک و العجلة فانّک ان عجّلت أخطات حظّک؛ از عجله بپرهیز؛ زیرا هرگاه عجله کنی نصیب و بهره خود را از دست خواهی داد.(714)
امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏فرمایند: مع العجل یکثر الزّلل؛ لغزش‏های انسان باعجله افزایش می‏یابد.(715)
5- همان امام بزرگوار در وصیّتی که در آستانه شهادتش برای فرزندش امام حسن علیه السّلام داشتند: أنهاک عن التّسرّع بالقول و الفعل؛ تو را از شتابزدگی در سخن گفتن و عمل نهی می‏کنم.(716)
6- باز همان امام همام می‏فرمایند: ألعجل قبل الامکان یوجب الغصّة؛ عجله پیش از فراهم شدن امکانات و مقدّمات کار، موجب اندوه است.(717)؛ زیرا زحمات انسان برباد می‏رود و تلاشهای او بی‏اثر می‏ماند.
7- از همان حضرت علیه السّلام آمده است: من رکب العجل رکبته الملامة؛ کسی که بر مرکب شتابزدگی سوار شود، ملامت و سرزنش بر دوش او سوار خواهد شد.(718)
8- امام صادق علیه السّلام می‏فرمایند: مع التّثبّت تکون السّلامة و مع العجلة تکون النّدامة؛ همراه تأنّی و خویشتن‏داری، سلامت است و همراه عجله ندامت.(719)
9- امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏فرمایند: العجلة مذمومة فی کلّ أمر الّا فی ما یدفع الشّرّ؛ عجله در هر کاری نکوهیده است، مگر در مقام دفع شّر.(720)
10- این بحث را با حدیث پُرمعنایی از حضرت علی علیه السّلام به پایان می‏بریم: من استطاع أن یمنع نفسه من أربعة أشیاء فهو خلیق بأن لاینزل به مکروه أبداً قیل و ماهی؟ قال: العجلة و اللّجاجة و العجب و التّوانی؛ کسی که بتواند خویشتن را از چهار چیز بازدارد، سزاوار است که هرگز امر ناخوشایندی برای او رخ ندهد. سؤال کردند، آن چهار چیز چیست؟ فرمودند: عجله، لجاجت، خودبینی و تنبلی.(721)
در این احادیث تأنّی یک عطیّه الهی و عجله یک خوی شیطانی شمرده شده است، همان خویی که انسان را در زندگی ناکام می‏سازد، فرصت‏ها را از دست او می‏گیرد، لغزش او زیاد می‏گردد، پشیمان می‏شود و به هلاکت می‏افتد؛ در صورتی که نقطه مقابل آن؛ یعنی، تأنّی و خویشتن‏داری سبب کامیابی و پیروزی و بهره‏برداری هر چند بیشتر از فرصتهاست.