تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

19 : عجله و شتاب، صبر و بردباری‏

اشاره :
برای هر کار مقدماتی است که اگر فراهم نگردد، اقدام به آن کار بی‏نتیجه خواهد ماند و اگر فراهم گردد و اقدام نشود و فرصتها از دست برود؛ باز هم بی‏نتیجه خواهد ماند. افراد هوشیار و مدیر و مدبّر کسانی هستند که با صبر و حوصله در انتظار فراهم شدن مقدّمات می‏باشند که بعد از فراهم شدن، بدون درنگ اقدام به انجام کار می‏کنند و تا رسیدن به مقصود از پای نمی‏نشینند.
به همین دلیل عجله و شتاب به معنی اقدام کردن به کارها، قبل از این که زمینه‏ها و مقدمات لازم آن کار فراهم شود، از صفات رذیله شمرده شده و صبر و بردباری که نقطه مقابل آن است از فضایل اخلاقی بشمار می‏آید. (البتّه صبر شاخه‏های دیگری نیز دارد که به موقع به آن اشاره خواهد شد.)
خسارات عظیمی که از ناحیه شتابزدگی بی‏مورد، دامن افراد یا اجتماع را می‏گیرد، بیش از آن است که به حساب آید. قرآن مجید به عنوان یک برنامه جامع زندگی، همه انسان‏ها را به صبر و بردباری و پرهیز از عجله و شتاب دعوت می‏کند و با اشاره به داستانهای انبیا و سرگذشت رهبران بزرگ جامعه انسانی، زیانهای عجله و ثمرات شیرین صبر و بردباری را آشکار می‏کند.
با این اشاره به سراغ قرآن مجید می‏رویم و با بیان سرگذشت پیامبران پیشین که این مسئله در زندگی آنها نقش مؤثری داشته است، آغاز می‏کنیم:
1- قال له موسی هل أتّبعک علی أن تعلّمن ممّا علّمت رشداً قال انّک لن تستطیع معی صبراً و کیف تصبر علی ما لم تحط به خبراً قال ستجدنی ان شاءاللّه صابراً و لاأعصی لک أمراً (سوره کهف، آیات 66 تا 69)
2- و هل أتاک نبأ الخصم اذ تسوّرو المحراب ... و ظنّ داود أنّما فتنّاه فاستغفر ربّه و خرّ راکعاً و أناب (سوره ص، آیات 21 تا 24)
3- فاصبر لحکم ربّک و لاتکن کصاحب الحوت اذ نادی و هو مکظوم لو لا أن تدارکه نعمة من ربّه لنبذ بالعرآء و هو مذموم فأجتباه ربّه فجعله من الصّالحین (سوره قلم، آیات 48 تا 50)
4- ...و لاتعجل بالقرآن من قبل أن یقضی الیک وحیه و قل ربّ زدنی علماً (سوره طه، آیه 114)
5- خلق الانسان من عجل سأوریکم آیاتی فلاتستعجلون (سوره انبیا، آیه 37)
6- و یدع الأنسان باشّرّ دعائه بالخیر و کان الانسان عجولاً (سوره اسراء، آیه 11)
7- و یستعجلونک باسّیئة قبل الحسنة و قدخلت من قبلهم المثلات و انّ ربّک لذو مغفرة للنّاس علی ظلمهم و انّ ربّک لشدید العقاب (سوره رعد، آیه 6)
8- و لو یعجّل اللّه للنّاس الشّرّ استعجالهم بالخیر لقضی الیهم أجلهم فنذر الّذین لایرجون لقائنا فی طغیانهم یعمهون (سوره یونس، آیه 11)
9- و یقولون متی هذا الفتح ان کنتم صادقین فاعرض عنهم و انتظر انّهم منتظرون (سوره سجده، آیه 28 و 30)
10- فاصبر کما صبر اولواالعزم من الرّسل و لاتستعجل لهم کأنّهم یوم یرون ما یوعدون لم یلبثوا الّا ساعة من نهار بلاغ فهل یهلک الّا القوم الفاسقون (سوره احقاف، آیه 35)
ترجمه :
1- حضرت موسی علیه السّلام به او گفت: آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزی؟ - گفت: تو هرگز نمی‏توانی با من شکیبایی کنی! - و چگونه می‏توانی در برابر چیزی که از رموزش آگاه نیستی، شکیبا باشی؟! - حضرت موسی علیه السّلام گفت: به خواست خدا مرا شکیبا خواهی یافت و در هیچ کاری با فرمان تو مخالفت نخواهم کرد!.
2- آیا داستان شاکیان، هنگامی که از محراب (داود) بالا رفتند، به تو رسیده است؟! - در آن هنگام که (بی‏مقدمه) بر او وارد شدند و او از دیدن آنها وحشت کرد، گفتند: نترس، دو نفر شاکی هستیم که یکی از ما بر دیگری ستم کرده، اکنون در میان ما به حق داوری کن و ستم روا مدار و ما را به راه راست هدایت کن! - این برادر من است، این نود و نُه میش دارد و من یکی بیش ندارم! امّا او اصرار دارد که این یکی را هم به من واگذار کن و در سخن بر من غلبه کرده است! - (داود) گفت: مسلّماً او با درخواست یک میش تو برای افزودن آن به میشهایش، بر تو ستم نموده و بسیاری از شریکان (و دوستان) به یکدیگر ستم می‏کنند؛ مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‏اند؛ امّا عدّه آنان کم است! داوود دانست که ما او را (با این ماجرا) آزموده‏ایم، از این رو از پروردگارش طلب آمرزش نموده و به سجده افتاده و توبه کرد.
3- اکنون که چنین است صبر کن و منتظر فرمان پروردگارت باش و مانند صاحب ماهی (یونس) مباش (که در تقاضای مجازات قومش عجله کرد و گرفتار مجازات ترک اوّلی شد) در آن زمان که با نهایت اندوه خدا را خواند - و اگر رحمت خداوند به یاریش نیامده بود (از شکم ماهی) بیرون افکنده می‏شد، در حالی که نکوهیده بود! - ولی پروردگارش او را برگزید و از صالحان قرار داد!
4-...پس نسبت به (تلاوت) قرآن عجله مکن، پیش از آن که وحی آن بر تو تمام شود، و بگو: پروردگارا! علم مرا افزون کن!.
5- (آری) انسان از عجله آفریده شده ولی عجله نکنید، به زودی آیاتم را به شما نشان خواهم داد.
6- انسان (بر اثر شتابزدگی) بدیها را طلب می‏کند، آن‏گونه که نیکیها را می‏طلبد و انسان همیشه عجول بوده است!
7- آنها پیش از حسنه (و رحمت) از تو تقاضای شتاب در سیّئه (و عذاب) می‏کنند؛ با این که پیش از آنها، بلاهای عبرت‏انگیز نازل شده است! و پروردگارت نسبت به مردم - با این که ظلم می‏کنند - دارای مغفرت است؛ و (در عین حال) پروردگارت دارای عذاب شدید است!
8- اگر همان‏گونه که مردم در به دست آوردن خوبیها عجله دارند، خداوند در مجازاتشان شتاب می‏کرد، (به زودی) عمرشان به پایان می‏رسید (و همگی نابود می‏شدند)؛ ولی کسانی را که ایمان به لقای ما ندارند، به حال خود رها می‏کنیم تا در طغیانشان سرگردان شوند!
9- آنان می‏گویند: اگر راست می‏گویید، این پیروزی شما کی خواهد بود؟!... حال که چنین است، از آنها روی بگردان و منتظرش باش، آنها نیز منتظرند (تو منتظر رحمت خدا و آنها هم منتظر عذاب او!).
10- پس صبر کن آن‏گونه که پیامبران اولواالعزم صبر کردند و برای (عذاب) آنان شتاب مکن! هنگامی که وعده‏هایی را که به آنها داده می‏شود، ببینند، احساس می‏کنند که گویی فقط ساعتی از یک روز (در دنیا) توقّف داشتند. این ابلاغی است برای همین، آیا جز قوم فاسق هلاک می‏شوند؟!