تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

راه‏های کسب سخاوت‏

این فضیلت اخلاقی مانند سایر فضایل، با تعلیم و تربیت و اندیشه و تفکّر و تمرین و ممارست حاصل می‏شود.
توجّه به این حقیقت که این اموال و ثروتها، امانتهای الهی در دست ماست و هیچ کدام دوام و بقایی ندارد، انسان را روا می‏دارد با بذل و بخشش، آن را در صندوق امانت الهی، برای روزی که دستها خالی است، ذخیره کند. همچنین دقّت در آثار و برکات و پیامدهای مهمی که برای سخاوت در مطالب قبل ذکر شد، مشوّق مؤثّری در امر سخاوت است.
مطالعه تاریخ زندگی سخاوتمندان و بخیلان و مقایسه آن دو با یکدیگر و احترام و آبرو و شخصیّتی که گروه اوّل داشتند و ذلّت و بدنامی که دامن‏گیر گروه دوّم بوده است نیز در ایجاد این سخاوت اخلاقی بسیار مؤثّر است.
اینها جنبه‏های تعلیماتی این مسئله است؛ امّا از نظر عملی، هر قدر تمرین و ممارست بیشتری در این زمینه شود، توفیق زیادتری در به دست آوردن این فضیلت اخلاقی حاصل می‏گردد؛ زیرا تکرار اعمال سخاوتمندانه و بذل و بخشش، هر چند از راه تحمیل بر نفس خویش باشد، به تدریج به صورت عادت و سپس مبدّل به حالت، و سرانجام به یک ملکه اخلاقی مبدل خواهد گردید.
در ضمن، تربیت پدر و مادر و معلّم و استاد در این زمینه، بسیار مؤثّر است. اگر آنها کودکان را از آغاز عمر به جود و سخاوت عادت دهند، این ملکه، به آسانی در وجود آن ریشه می‏دواند و در بزرگی جزء زندگی آنان می‏شود.
در حالات صاحب بن عبّاد آمده است که در کودکی هنگامی که می‏خواست برای فراگرفتن درس دینی به مسجد برود، همیشه مادرش یک دینار و یک درهم به او می‏داد و می‏گفت: این را به اوّلین فقیری بده که در مسیر راه خود می‏بینی. کم‏کم این خصلت در وجودش ریشه‏دار شد تا این که در بزرگی چنان بذل و بخششی می‏کرد که همه به او آفرین می‏گفتند. اگر کسی بعدازظهر ماه مبارک رمضان به خانه‏اش می‏آمد، سخاوتش مانع از آن می‏شد که کسی بدون خوردن افطار از خانه او بیرون رود. هر روز حدّاقل هزار نفر بر سر سُفره او افطار می‏کردند و بذل و بخشش او در ماه رمضان به اندازه تمام ماههای سال بود.(682)
از شگفتیهای دیگر زندگی او چنین نقل می‏کند: روزی نوشابه برای او آوردند، یکی از نزدیکانش نسبت به آن نوشابه سوءظن پیدا کرد و گفت: ازاین نوشابه ننوش؛ زیرا مسموم است، خدمتکاری که آن قدح را آورده بود، همچنان ایستاده بود. صاحب بن عباد به شخصی که ادعای مسموم بودن آن را می‏کرد، گفت: به چه دلیل می‏گویی که این مسموم است؟ گفت: بهترین راه این است که کسی که این قدح را آورده و به دست تو داده، مورد آزمایش قرار گیرد و از آن بنوشد، صاحب گفت: من به این کار راضی نیستم، آن شخص گفت: به وسیله یک مرغ خانگی آزمایش کن. صاحب گفت: کُشتن حیوان به این صورت نیز جایز نیست، سپس دستور داد: قدح آب را واژگون کردند و آب را ریختند و به خدمتکار گفت: برو و دیگر در خانه من قدم مگذار؛ ولی با این حال دستور داد: حقوق او را به طور کامل بپردازند. سپس گفت: هرگز نباید یقین را با شک از بین برد و مجازات به وسیله قطع حقوق، دلیل بر پَستی است.(683)
این بحث را با چند حدیث و سخنانی از بعضی از بزرگان پایان می‏دهیم:
پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏فرمایند: الجنّة دارالأسخیاء؛ بهشت خانه سخاوتمندان است.(684)
امام صادق علیه السّلام می‏فرمایند که خداوند فرمود: انیّ جواد کریم لایجاورنی لئیم؛ من بخشنده باسخاوتم، افراد پَست و بخیل نمی‏توانند در جوار من (در بهشت) جای بگیرند.(685)
در حدیث دیگری از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده است: طعام الجواد دواء و طعام البخیل داء؛ طعام سخاوتمند، دواست و طعام بخیل، درد و بیماری است.(686)
یکی از عارفان به نام ابن سمّاک(687) می‏گوید: عجبت لمن یشتری الممالیک بماله و لایشتری الأحرار بمعروفه؛ در شگفتم! از کسانی که بردگان را با مال خود خریداری می‏کنند؛ ولی آزادها را با احسان و نیکی، در بند محبّت خود در نمی‏آورند.(688)
به عربی گفتند: آقا و بزرگ شما کیست؟ گفت: من احتمل شتمنا و أعطی سائلنا و أغضی جاهلنا؛ کسی که بدگویی‏های ما را تحمل کند و به نیازمندان ببخشد و از اعمال جاهلان چشم‏پوشی کند.(689)