تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

18 : جود و سخاوت‏

اشاره :
این دو واژه که در مقابل بُخل است، غالباً در یک معنی استعمال می‏شود؛ ولی گاه از بعضی کلمات استفاده می‏شود که جود مرحله بالاتر از سخاوت است؛ زیرا در تعریف جود گفته‏اند: بخشش بدون درخواست است که در عین حال، بخشش خود را کوچک بشمارند. گاه گفته‏اند: جود، خوشحال شدن از درخواست مردم و شادگشتن به هنگام بخشش است. بعضی نیز گفته‏اند: جود بخششی است که مال را، مال خدا بشمرد وسائل را بنده خدا بداند و خودش را در این میان واسطه ببیند؛ در حالی که سخاوت معنی وسیع‏تری دارد و هرگونه بذل و بخشش را شامل می‏شود.
بعضی نیز گفته‏اند: کسی که بخشی از اموال خود را ببخشد و بخش دیگر را برای خود بگذارد، صاحب سخاوت است و کسی که اکثر آن را ببخشد و مقدار کمی را برای خود بگذارد، دارای جود است. مطابق تمام این تعریفها جود مرحله بالاتر از سخاوت است.
به هر حال جود و سخاوت از فضایل مهم اخلاقی است، هر اندازه بُخل نشانه پَستی و حقارت و ضعف ایمان و فقدان شخصیّت است؛ جود و سخاوت نشانه ایمان و شخصیّت والای انسان است.
در آیات قرآن مجید گرچه واژه جود و سخاوت به کار نرفته است، امّا تعبیرات دیگری دیده می‏شود که منطبق بر این دو مفهوم است و قرآن نیز برای آن ارج فراوانی بیان کرده است؛ به عنوان نمونه به آیات زیر توجّه فرمایید:
1-...یحبّون من هاجر الیهم و لایجدون فی صدورهم حاجة ممّا اوتوا و یؤثرون علی أنفسهم و لوکان بهم خصاصة... (سوره حشر، آیه 9)
2- و یطعمون الطّعام علی حبّه مسکیناً و یتیماً و أسیراً - انّما نطعمکم لوجه اللّه لانرید منکم جزاء و لاشکوراً (سوره دهر، آیه 8 و 9)
3- مثل الّذین ینفقون أموالهم فی سبیل اللّه کمثل حبّة أنبتت سبع سنابل فی کلّ سنبلة مأة حبّة و اللّه یضاعف لمن یشاء و اللّه و أسع علیم (سوره بقره، آیه 261)
4- الّذین ینفقون أموالهم باللّیل و النّهار سرّاً و علانیة فلهم أجرهم عند ربّهم و لاخوف علیهم و لاهم یحزنون (سوره بقره، آیه 274)
5- لن تنالوا البرّ حتّی تنفقوا ممّا تحبّون و ما تنفقوا من شی‏ء فانّ اللّه به علیم (سوره آل عمران، آیه 92)
6- الّذین یؤمنون بالغیب و یقیمون الصّلاة و ممّا رزقناهم ینفقون (سوره بقره، آیه 3)
7- و لاتجعل یدک مغلولة الی عنفک و لاتبسطها کلّ البسط فتقعد ملوماً محسوراً (سوره اسراء، آیه 29)
ترجمه :
1-...و کسانی را که به سویشان هجرت کنند، دوست می‏دارند و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده، احساس نمی‏کنند و آنها را برخود مقدّم می‏دارند، هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند...
2- و غذای (خود) را با این که به آن علاقه (و نیاز) دارند، به مِسکین و یتیم و اسیر می‏دهند - (و می‏گویند:) ما شما را به خاطر خدا اطعام می‏کنیم و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمی‏خواهیم.
3- کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‏کنند؛ همانند بذری هستندکه هفت خوشه برویاند که در هر خوشه یکصد دانه باشد و خداوند آن را برای هر کس بخواهد (و شایستگی داشته باشد)، دو یا چند برابر می‏کند و خدا (از نظر قدرت و رحمت) وسیع و (به همه چیز) داناست.
4- آنها که اموال خود را شب و روز پنهان و آشکار انفاق می‏کنند، مزدشان نزد پروردگارشان است، نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین می‏شوند.
5- هرگز نه (حقیقت) نیکوکاری نمی‏رسید! مگر اینکه از آنچه دوست می‏دارید (در راه خدا) انفاق کنید و آنچه انفاق می‏کنید، خداوند از آن آگاه است.
6- (پرهیزکاران) کسانی هستند که به غیب (آنچه از حس پوشیده و پنهان است) ایمان می‏آورند و نماز را برپا می‏دارند و از تمام نعمت‏ها و مواهبی که به آنان روزی داده‏ایم، انفاق می‏کنند.
7- هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حد نیز دست خود را مگشا تا مورد سرزنش قرارگیری و از کار فرومانی.