تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

بُخل در آینه روایات اسلامی‏

در احادیث اسلامی، روایات تکان‏دهنده‏ای درباره بُخل دیده می‏شود، از جمله:
1- رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حدیثی می‏فرمایند: البخیل بعید من اللّه من النّاس، قریب من النّار(625)؛ بخیل از خدا دور است، از مردم نیز دور است و به آتش دوزخ نزدیک است. همین مضمون (با مختصر تفاوتی) از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام نقل شده است.
2- در حدیث دیگری، امام امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏فرملیند: النّظر الی‏البخیل یقسی القلب(626)؛ نگاه کردن به بخیل، انسان را سنگدل می‏کند. این تعبیر نشان می‏دهد که باطن بخیلان آن قدر تاریک و آلوده است که بازتاب آن در چهره آنان، سبب سنگدلی نگاه‏کننده می‏شود.
3- در حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده است که آن حضرت در حال طواف خانه خدا بود، مردی را مشاهده کرد که در پرده خانه کعبه در آویخته و می‏گوید: خداوندا! به حرمت این خانه سوگند می‏دهم که گناهان مرا ببخش.
رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خطاب به آن مرد فرمودند: مگر گناه تو چیست؟ آن را توصیف کن.
عرض کرد: بزرگتر از آن است که بتوانم توصیف کنم.
حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: وای بر تو! گناه تو بزرگتر است یا خشکی‏ها؟!
عرض کرد: گناه من بزرگتر است ای رسول خدا!
حضرت فرمودند: گناه تو بزرگتر است یا دریاها؟!
عرض کرد: گناه من ای رسول خدا!
حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: گناه تو بزرگتر است یا آسمانها؟!
عرض کرد: گناه من.
باز حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: گناه تو بزرگتر است یا عرش خدا؟!
عرض کرد: گناه من بزرگتر است ای رسول خدا!
حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: (بگو ببینم) گناه تو بزرگتر است یا خداوند؟!
عرض کرد: خدا بزرگتر و بالاتر و گرامی‏تر است.
حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: وای بر تو! بگو ببینم چه گناهی کرده‏ای (که از آن به بزرگی یاد می‏کنی)؟
عرض کرد: ای رسول خدا! من آدم ثروتمندی هستم؛ ولی هنگامی که نیازمندی به سراغم می‏آید، گویی شعله آتشی را در برابر من قرار داده‏اند. (آری! من از دیدن نیازمندان وحشت دارم و متنفّرم).
پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: از من دور شو و مرا به آتش خود نسوزان. سوگند! به خدایی که مرا به هدایت و کرامت مبعوث کرده، اگر در میان رکن و مقام (گرامیترین نقاط روی زمین در کنار خانه خدا) بایستی و دو هزار سال عبادت کنی و گریه کنی، به حدی که از چشمت نهر آب جاری شود و درختان را سیراب کند، سپس بمیری، در حالی که لئیم و بخیل هستی، خداوند تو را به صورت در آتش خواهد افکند، آیا نمی‏دانی که خداوند می‏گوید: هر کس بُخل کند، درباره خود بُخل کرده و هر کس از بُخل خویش در امان باشد، رستگار است.(627)
این حدیث نشان می‏دهد که بُخل سرچشمه انواع گناهان و مفاسد می‏شود که انسان را تا این حد از خدا دور می‏سازد.
4- در حدیث دیگری، پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏فرمایند: یقول قائلکم الشّحیح أعذر من الظّالم و رأیّ ظلم أظلم عند اللّه من الشحّ حلف اللّه بعزّته و عظمته و جلاله لایدخل الجنّة شحیح و لابخیل؛ بعضی از شما می‏گویند: بخیل از ظالم معذورتر است، ولی چه ظلمی نزد خدا از بُخل برتر می‏باشد؛ خداوند به عزّت و عظمت و جلال خود سوگند یاد کرده است که هرگز حریص و بخیل وارد بهشت نشود.(628)
5- در حدیث دیگری، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏فرمایند: الشّح و الایمان لایجتمعان فی قلب واحد؛ بُخل و حرص باایمان در یک قلب جمع نمی‏شود (آنجا که پای حرص و بُخل در میان آید، ایمان از آنجا رخت بر می‏بندد.(629)
6- در جای دیگر نیز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏فرمایند: ألبخل شجرة تنبت فی النّار فلایلج النّار الّا بخیل؛ بُخل درختی است که در آتش دوزخ می‏روید و به همین جهت، تنها بخیلان وارد دوزخ می‏شوند.(630)
7- نقل شده است که یکی از یاران پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در جهاد شهید شد؛ زنی از آشنایانش برای او می‏گریست و می‏گفت: وا شهیدا!، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: از کجا می‏دانی او شهید از دنیا رفته؛ فلعلّه کان یتکلّم بما لایعنیه أو یبخل بما لاینقصه؛ شاید او درباره مسایلی که به وی مربوط نبوده، سخن می‏گفته است یا نسبت به چیزی که کمبودی برای او ایجاد نمی‏کرده بُخل می‏ورزیده است.(631)
این حدیث نشان می‏دهد که سخنان بیهوده و بُخل مخصوصاً در جایی که لطمه‏ای به انسان نمی‏زند، سبب می‏شود که بزرگترین افتخار یک انسان؛ یعنی، شهادت را کمرنگ یا بی‏رنگ کند.
8- از آن حضرت نقل شده که فرمود: جاهل سخیّ الی اللّه من عابد بخیل و أدوای الدّاء البخل؛ جاهل با سخاوت نزد خدا، از عابد بخیل محبوبتر است و بدترین دردها درد بُخل است.(632)
این حدیث بیانگر آن است که بُخل آثار عبادت عبّاد را نیز از میان می‏برد.
9- باز از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده که فرمود: الموبقات ثلاث شح مطاع و هوی متبّع و اعجاب المرء بنفسه؛ سه چیز باعث هلاکت است، بُخل و حرصی که انسان از آن اطاعت کند و هوای نفسی که از آن تبعیت نماید و خودپسندی انسان نسبت به خویش.(633)
10- هر چند پیرامون این موضوع، روایات زیادی وجود دارد؛ اما، این بحث را با حدیث دیگری از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پایان می‏دهیم.
در این حدیث چنین آمده است: گروهی از اسیران (خطرناک) را خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آوردند؛ حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به حضرت علی علیه السّلام دستور داد، همه آنها را گردن بزنند؛ ولی یکی از آنها را استثنا کردند.
آن مرد پرسید: چرا مرا از یارانم جدا کردی، در حالی که گناه ما یکسان بوده است؟
حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: به این علت که خداوند متعال به من وحی فرستاده است که تو سخاوتمند قوم خود هستی و من تو را (به این جهت) نمی‏کُشم. آن مرد مسلمان شد و شهادت به یگانگی خداوند و رسالت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم داد.(634)