تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

از خواب غفلت بیدار شو!

در منابع روایی اسلام، روایات تکان‏دهنده‏ای پیرامون عواقب سوء غفلت و آثار زیانبار و مرگبار آن وارد شده است که به خاطر کثرت، گلچینی از آنها را در ذیل آورده‏ایم:
1- هنگامی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به معراج رفت، خطاب‏هایی از سوی خداوند به او شد، از جمله این که: یا أحمد أنت لاتغفل أبداً من غفل عنّی لا ابالی بأیّ واد هلک؛ ای احمد! هرگز غافل مشو؛ هر کس از من غافل شود، به نسبت به این که او در کدام راه هلاک و نابود می‏شود، اعتنا نمی‏کنم.(538) این بیان به خوبی نشان می‏دهد که عاقبت غفلت از خداوند، هلاکت و نابودی است.
2- امام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام در عبارتی کوتاه و پُر معنی می‏فرمایند: ألغفلة أضرّ الأعداء؛ غفلت از بزرگترین دشمنان انسان است(539) زیرا سرچشمه بسیاری از گناهان و معاصی است.
3- آن حضرت در حدیث دیگری فرموده‏اند: ألغفلة تکسب الاغترار و تدنی من البوار؛ غفلت سبب غرور انسان می‏شود، و مقدمات هلاکت او را فراهم می‏سازد.(540)
4- باز از همان حضرت نقل شده است: ألغفلة ضلال النّفوس و عنوان النّحوس؛ غفلت مایه گمراهی افکار و سرلوحه نحوست‏هاست(541)؛ زیرا تنها راه نجات از گمراهی، تفکّر و اندیشه است؛ ولی غفلت دشمن سرسخت آن می‏باشد.
5- در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است: ویل لمن غلبت علیه الغفلة فنسی الرّحمة و لم یستعد؛ وای! بر کسی که غفلت بر او غلبه کند و نتیجه سفر آخرت را به فراموشی بسپارد و آماده آن نشود.(542)
6- امام صادق علیه السّلام می‏فرمایند: ان کان الشّیطان عدوّاً فالغفلة لماذا؛ اگر شیطان، دشمن اسلام است (که هست)، پس غفلت برای چیست؟.(543)
در احادیث گذشته، گاه غفلت از خدا و گاه غفلت از روز قیامت و گاه غفلت از وسوسه‏های شیطان، مطرح شده است.
7- امیرمؤمنان علی علیه السّلام در حدیثی می‏فرمایند: فیا لها حسرة علی کلّ ذی غفلة أن یکون عمره علیه حجّة و أن تؤدّیه أیّامه الی الشّقوة؛ ای وای! بر غافلی که عمرش، حجتی علیه اوست و روزگارش او را به بدبختی کشاند(544) منظور از غفلت در این حدیث، غفلت از ترک انجام وظایف، در طول عمر است.
8- این مسئله به قدری دارای اهمّیّت است که حتّی یکی از هدف‏های بعثت انبیا، درمان دردهای غفلت شمرده شده است؛ همان‏گونه که در خطبه 108 نهج‏البلاغه در بیان اوصاف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده است: متتّبع بدوائه مواضع الغفلة و مواطن الحیرة؛ او طبیبی است که داروهای خود را برای درمان موارد غفلت آماده ساخته و به دنبال بیمارانش می‏گردد.(545)
9- در حدیث دیگری از همان بزرگوار در مورد آثار زیانبار غفلت چنین نقل شده است: بینکم و بین الموعظه حجاب من الغفلة و الغرّة؛ حجاب غفلت و غرور، مانع از آن می‏شود که مواعظ و اندرزها در شما اثر کند.(546)
10- در روایات اسلامی در حالات عیسی بن مریم علیه السّلام آمده است: از کنار قریه‏ای عبور کرد که همگی به غضب الهی نابود شده بودند. یکی از آنها را زنده کرد و از او سؤال نمود: اعمال شما چگونه بوده که چنین بلایی دامنتان را گرفت. در پاسخ گفت: پرستش بت، محبّت دنیا، ترس کم، آرزوی دراز و غفلت آمیخته با لهو و لعب.(547)
11- امیرمؤمنان علیه السّلام درباره جنبه اجتماعی غفلت فرموده‏اند: من دلائل الدّولة قلّة الغفلة؛ از دلایل پیشرفت دولتها (یا پیشرفت در امور زندگی مادی و معنوی) کمی غفلت است.(548)
آری! غفلت و بی‏توجّهی در امور اجتماعی، ضایعه عظیمی به دنبال دارد.
12- این بحث را با حدیثی از امام امیرمؤمنان علیه السّلام پایان می‏دهیم که مردم را با بیان رسای خویش مخاطب ساخته و می‏فرمایند: اتّق أیّها السّامع من سکرتک و استیقظ من غفلتک، و اختصر من عجلتک؛ ای شنونده! از مستی (مال و قدرت و مقام و نعمت) بپرهیز و از خواب غفلت بیدار شو و از شتابزدگی بکاه.(549)
طبق بیان مولای متقیان علی علیه السّلام عامل بدبختی انسان، سه چیز است: مستی شهوت، غفلت از واقعیّت‏ها و شتابزدگی در کارها و امام نیز در این بیان کوتاه، هشدار می‏دهد تا شنوندگانش (از هر گروه و هر جمعیّت) از این سه امر بپرهیزند تا خوشبخت شوند و اهل نجات گردند.