تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

3- اسباب توکّل‏

توکّل مانند سایر فضایل اخلاقی، اسباب و سرچشمه‏هایی متعدّدی دارد ولی می‏توان گفت: عمده‏ترین اسباب توکّل ایمان و یقین به ذات پاک خدا و صفات جمال و جلال اوست.
هنگامی که انسان به علم الیقین از قدرت و علم خدا باخبر باشد، و در پهنه هستی همه چیز و همه کس را ریزه‏خوار خوان نعمت او بداند و به مفهوم لامؤثّر فی الوجود الّا اللّه آشنا باشد، روح و جان و دل خویش را در گرو این امر بداند، و جهان را صحنه الطاف بیکران الهی ببیند، به یقین به او توکّل می‏کند، خویش را به او می‏سپارد، در کاستی‏ها و مشکلات به دامان لطف او چنگ می‏زند، و پیروزی نهایی را (پس از به کارگیری تلاشهای خود) از خدا می‏خواهد.
و به تعبیر دیگر توکّل میوه شجره توحید افعالی است، همان شجره مبارکه‏ای که ریشه آن ثابت و شاخه‏هایش برفراز آسمانهاست و هر زمان میوه‏های تازه‏ای بر شاخسار آن ظاهر می‏شود و از مهمترین آنها میوه توکّل است!
در آیات قرآن و احادیث اسلامی نیز مکرّر به این جمله اشاره شده از جمله: در هفت آیه از قرآن مجید، جمله و علی اللّه فلیتوکّل المؤمنون آمده است یعنی افراد باایمان تنها بر خدا باید تکیه کنند، این تعبیر مکرّر به خوبی رابطه میان ایمان و توکّل را آشکار می‏سازد.
امام امیرمؤمنان علی علیه السّلام نیز می‏فرماید: التوکّل من قوّة الیقین؛ توکّل زاییده قوّت و یقین است!(421)
و در تعبیر دیگری می‏فرماید: أقوی النّاس ایماناً أکثرهم توکّلاً علی اللّه سبحانه؛ آن کس که ایمانش قوی‏تر است توکّلش بر خداوند سبحان بیشتر خواهد بود!(422)
و در حدیثی از أصبغ بن نباته از امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏خوانیم که در سجده چنین می‏فرمود: و أتوکّل علیک توکّل من یعلم أنّک علی شی‏ء قدیر؛ بر تو توکّل می‏کنم توکّل کسی که می‏داند تو بر هر چیز توانا هستی.(423)
این نکته قابل توجّه است که معمولاً افراد ترسو و جُبان اهل توکّل نیستند چرا که توکّل، ظلمت ترس و جُبن را از روح و جان انسان برطرف می‏سازد.
اگر این مسئله را هم بشکافیم باز به همان مسئله یقین و ایمان قوی می‏رسیم، زیرا هر قدر ایمان قوی‏تر شود، ترس و جُبن از انسان دورتر می‏گردد.
این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که مطالعه پیامدهای توکّل و آثار مثبت آن و بررسی حالات متوکّلان علی اللّه و تاریخچه زندگی آنان، روح توکّل را در انسان قوی‏تر و این شجره طیّبه را در وجود او بارورتر می‏سازد.