تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

8 : آرزوهای دراز! (طول امل)

اشاره :
طول امل و به تعبیر دیگر آرزوهای دور و دراز از مهمترین رذایل اخلاقی است که انسان را به انواع گناهان آلوده می‏کند، از خدا دور می‏سازد، به شیطان نزدیک می‏کند و گرفتار عواقب خطرناکی می‏سازد.
البتّه اصل آرزو و امید نه تنها مذموم و نکوهیده نیست، بلکه نقش بسیار مهمّی در حرکت چرخهای زندگی و پیشرفت در جنبه‏های مادّی و معنوی بشر دارد.
اگر امید و آرزو در دل مادر نباشد هرگز فرزندش را شیر نمی‏دهد و انواع زحمت‏ها و ناراحتی‏ها را برای پرورش او تحمّل نمی‏نماید، همان‏گونه که در حدیث معروف نبوی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمده است: ألأمل رحمة لامّتی و لولا ألأمل ما رضعت والدة ولدها و لا غرش غارس شجرها!؛ امید و آرزو، رحمت برای امّت من است و اگر امید و آرزو نبود هیچ مادری فرزندش را شیر نمی‏داد و هیچ باغبانی نهالی نمی‏کاشت(243)
کسی که یقین کند مثلاً امروز روز آخر زندگی اوست یا در آینده بسیار نزدیکی از دنیا می‏رود، دست از همه کار می‏شوید و در واقع موتور زندگی او خاموش می‏شود و چرخهای آن از کار می‏افتد و شاید یکی از دلایل مخفی بودن پایان عمر هر کس همین باشد که چراغ پُر فروغ امید و آرزو در دلش خاموش نشود و به تلاشهای زندگی ادامه دهد.
همان‏گونه که در حدیثی از حضرت مسیح علیه السّلام می‏خوانیم: در جایی نشسته بود و پیرمردی را مشاهده کرد که با کمک بیل به شکافتن زمین مشغول است (و تلاش گرم و مستمرّی برای کار کشاورز دارد) حضرت مسیح علیه السّلام به پیشگاه خدا عرضه داشت: خداوندا امید و آرزو را از او برگیر! ناگهان پیرمرد بیل را به کنار انداخت و روی زمین دراز کشید و خوابید، کمی بعد حضرت مسیح علیه السّلام عرضه داشت: بارالها! امید و آرزو را به او باز گردان! ناگهان مشاهده کرد پیرمرد برخاست و دوباره مشغول فعالیّت و کار شد! حضرت مسیح علیه السّلام از او سؤال کرد که من دو حال مختلف از تو دیدم، یک بار بیل را به کنار افکندی و روی زمین خوابیدی، امّا در مرحله دوّم ناگهان برخاستی و مشغول کار شدی؟!
پیرمرد در جواب گفت: در مرتبه اوّل فکر کردم من پیر و ناتوانم و آفتاب لب بامم، امروز بمیرم یا فردا خدا می‏داند، چرا این همه به خود زحمت دهم و این همه تلاش کنم؟ بیل را به کنار انداختم و بر زمین خوابیدم!
ولی چیزی نگذشت که این فکر به خاطرم خطور کرد از کجا معلوم که من سالهای زیادی زنده نمانم؟ افرادی مثل من بودند و سالها عمر کردند، انسان تا زنده است زندگی آبرومند می‏خواهد و باید برای خود و خانواده‏اش تلاش کند، برخاستم و بیل را گرفتم و مشغول کار شدم.(244)
به همین دلیل برای ایجاد تحرّک بیشتر در گروه‏های مختلف اجتماعی باید امید به آینده را در دل آنها زنده نگه داشت.
ولی همین امید و آرزو که رمز حرکت و تلاش انسانهاست و مانند قطرات حیاتبخش باران، که سرزمین‏های مُرده را زنده می‏کند، سرزمین دل انسان را زنده نگه می‏دارد، اگر از حدّ بگذرد به صورت سیلابی ویرانگر در می‏آید و همه چیز را با خود می‏برد و سرانجام انسان را غرق دنیاپرستی و ظلم و جنایت و گناه می‏کند.
به همین دلیل پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم طول امل را یکی از دو دشمن بسیار خطرناک برای انسانها شمرده و فرموده است:
خصلتان اتّباع الهوی و طول الأمل، فأمّا اتّباع الهوی فأنّه یعدل عن الحقّ، أمّا طول الأمل فأنّه یحبب الدّنیا؛ شدیدترین چیزی که از آن بر شما می‏ترسم دو خصلت است: پیروی از هوا و آرزو طول و دراز؛ زیرا هواپرستی شما را از حق بازمی‏دارد و امّا آرزوی دور و دراز شما را حریص بر دنیا می‏کند.(245)
شبیه همین معنی با کمی تفاوت در نهج‏البلاغه از امیرمؤمنان علی علیه السّلام آمده است.(246)
با این اشاره به آیات قرآن بازمی‏گردیم و نتیجه طول امل را در سرنوشت اقوام پیشین و انسانها به طور کلّی مورد بررسی قرار می‏دهیم:
1- و أذکروا اذ جعلکم خلفاء من بعد عاد و بوّأکم فی الأرض تتّخذون من سهولها قصوراً و تنحتون الجبال بیوتاً فاذکروا آلاء اللّه و لاتعثوا فی الارض مفسدین (سوره اعراف، آیه 74)
2- أتبنون بکلّ ریع آیة تعبثون و تتّخذون مصانع لعلّکم تخلدون (سوره شعراء، آیات 129 و 128)
3- ینادونهم ألم نکن معکم قالوا بلی و لکنّکم فتنتم أنفسکم و تربّصتم و ارتبتم و غرّتکم الأمانیّ حتّی جاء أمر اللّه و غرّکم باللّه الغرور (سوره حدید، آیه 14)
4- ألم یأن للّذین آمنوا أن تخشع قلوبهم لذکر اللّه و ما نزل من الحقّ و لایکونوا کالّذین اوتوا الکتاب من قبل فطال علیهم الامد فقست قلوبهم و کثیر منهم فاسقون (سوره حدید، آیه 16)
5- ذرهم یأکلوا و یتمتّعوا و یلههم الأمل فسوف یعلمون (سوره حجر، آیه 3)
6- أم للانسان ما تمنّی فللّه الآخرة و الاولی (سوره نجم، آیات 24 و 25)
7- ویل لکلّ همزة لمزة الّذی جمع مالاً و عدّده یحسب أنّ ماله أخلده (سوره همزه، آیات 1 تا 3)
8- انّ الّذین أرتدّوا علی أدبارهم من بعد ما تبیّن لهم الهدی الشّیطان سوّل لهم و أملی لهم (سوره محمّد، آیه 25)
ترجمه :
1- و به خاطر بیاورید که خداوند شما را جانشین قوم عاد قرار داد و در زمین مستقرّ ساخت که در دشتهایش، قصرها برای خود بنا می‏کنید و در کوهها برای خود خانه‏ها می‏تراشید! بنابراین نعمت‏های خدا را متذکّر شوید و در زمین به فساد نکوشید.
2- آیا شما بر هر مکان مرتفعی نشانه‏ای از روی هوا و هوس می‏سازید؟! - و قصرها و قلعه‏های زیبا و محکم بنا می‏کنید، شاید در دنیا جاودانه بمانید؟!
3- (منافقان) آنها را صدا می‏زنند مگر ما با شما نبودیم؟! می‏گویند آری ولی شما خود را به هلاکت افکندید و انتظار (مرگ پیامبر را) کشیدید و (در همه چیز) شک و تردید داشتید و آرزوهای دور و دراز شما را فریب داد تا فرمان خدا فرارسید و شیطان فریبکار (نیز) شما را در برابر (فرمان) خداوند فریب داد!.
4- آیا وقت آن نرسیده است که دلهای مؤمنان در برابر ذکر خدا و آنچه از حق نازل کرده است خاشع گردد؟! و مانند کسانی نباشند که در گذشته به آنها کتاب آسمانی داده شد، سپس زمانی طولانی بر آنها گذشت و قلب‏هایشان قساوت پیدا کرد و بسیاری از آنها گنهکارند!
5- بگذار آنها بخورند و بهره گیرند و آرزوها آنان را غافل سازد ولی به زودی خواهند فهمید!
6- آیا آنچه انسان تمنّا دارد به آن می‏رسد؟!- در حالی که آخرت و دنیا از آن خداست!
7- وای بر هر عیبجوی مسخره‏کننده‏ای!- همان کسی که مال فراوانی جمع‏آوری و شماره کرده (بی‏آنکه مشروع و نامشروع آن را حساب کند)!- او گمان می‏کند که اموالش او را جاودانه می‏سازد!
8- کسانی که بعد از روشن شدن هدایت برای آنها، پشت به حق کردند، شیطان اعمال زشتشان را در نظرشان زینت داده و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است!