تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

3- نشانه‏های حسد

این صفت رذیله مانند بسیاری از صفات دیگر گاه آشکار و صریح است و گاه مخفی و در حال کمون، به همین دلیل باید از آثاری که بزرگان علم اخلاق و روانکاوان برای آن ذکر کرده‏اند یا به تجربه دریافته‏ایم، آن را در مراحل اولیّه باید شناخت و پیش از آنکه در وجود انسان ریشه بدواند و مستحکم گردد به درمان آن پرداخت.
از جمله نشانه‏هایی که برای آن ذکر شده امور زیر است:
1- هنگامی که می‏شنود نعمتی به دیگری رسیده است، غمگین و ناراحت می‏شود، هر چند آثاری از خود بروز ندهد.
2- گاه از این مرحله فراتر می‏رود و زبان به غیبت و غیبت‏جویی می‏گشاید.
3- گاه از این هم فراتر می‏رود و به دشمنی و عداوت و کارشکنی برمی‏خیزد!
4- گاه تنها به بی‏اعتنایی و بی‏مهری و یا قطع رابطه از شخصی که مورد حسد او قرار گرفته قناعت می‏کند، سعی دارد او را نبیند و سخنی از او نشنود و اگر سخنی درباره او بگویند سعی می‏کند با ورود در مطالب دیگر گوینده را از ادامه سخن بازدارد، یا اگر مجبور به بیان مطلبی درباره او شود سعی می‏کند صفات برجسته او را پنهان سازد و یا نسبت به آن سکوت کند.
هر یک از این امور می‏تواند نشانه‏ای از بروز رذیله حسد باشد.
در احادیثی که در منابع اهل عصمت علیهم السّلام برای ما نقل شده است اشارات روشنی به این معنی دیده می‏شود، از جمله در کلامی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏خوانیم: یکفیک من الحاسد أنّه یغتمّ فی وقت سرورک؛ برای شناخت حسود همین بس که او غمگین شود در حالی که تو شادمان هستی!(181)
به عکس هنگامی که زیانی به انسان برسد، شخص حسود خوشحال می‏شود، همان‏گونه که در آیه 50 سوره توبه می‏خوانیم: ان تصبک حسنة تسؤهم و ان تصبک مصیبة یقولوا قد أخذنا أمرنا من قبل و یتولّوا و هم فرحون؛ هرگاه نیکی به تو رسد آنها را ناراحت می‏کند و اگر مصیبتی به تو رسد می‏گویند: ما قبلاً چنین پیش‏بینی مطلبی را می‏کردیم و تصمیم لازم را گرفتیم و بازمی‏گردند در حالی که خوشحالند!
آیات متعدّد دیگری نیز اشاره به همین‏گونه عکس‏العمل‏ها از سوی کافران حسود دارد از جمله آیه‏ای است که در آغاز بحث گذشت که کافران به مواهبی که از سوی خداوند به پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رسیده بود حسد می‏ورزیدند.
در روایات اسلامی نیز اشاره مکرّری به همین مسئله دیده می‏شود که حسودان همیشه از زوال نعمت محسود خوشحال می‏شوند و از موفّقیّت او ناراحت، از جمله در حدیثی از امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏خوانیم: الحاسد یفرح بالشّرور و یغتمّ بالسّرور؛ حسود از شرور و بدی‏ها خوشحال می‏شود و از سرور و خوشحالی دیگران غمگین می‏گردد!(182)