تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

4- حرص مذموم و ممدوح‏

واژه حرص معمولاً بار منفی دارد و هرگاه اطلاق می‏شود از آن حرص بر مال، ثروت، مقام و سایر شهوات مادّی به ذهن می‏رسد، این به خاطر آن است که غالباً این واژه در این‏گونه موارد به کار می‏رود که عموماً مذموم و نکوهیده است.
ولی گاه این واژه در مواردی به کار می‏رود که شایسته ستایش است، نه تنها جزء اخلاق رذیله نیست بلکه فضیلتی محسوب می‏شود و آن در جایی است که این صفت در مورد علاقه شدید به کارهای خیر به کار رود.
قرآن مجید یکی از فضایل پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را حرص بر هدایت مردم و نجات آنها از گمراهی می‏شمرد، می‏فرماید: ((لقد جائکم رسول من أنفسکم عزیز علیه ما عنتّم حریص علیکم بالمؤمنین رؤف رحیم؛ به یقین رسول از خود شما به سویتان آمد که رنجهای شما بر او سخت است و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.(104)
در جای دیگر می‏فرماید: ان تحرص علی هداهم فأنّ اللّه لایهدی من یضلّ و ما لهم من ناصرین؛ هر قدر بر هدایت آنها حریص باشی (سودی ندارد چرا که) خداوند کسی را (که به خاطر اعمال و صفات زشتش) گمراه ساخته، هدایت نمی‏کند و آنها یاورانی نخواهند داشت.(105)
شبیه این معنی در آیات دیگری از قرآن مجید نیز آمده است.(106)
البتّه در قرآن مجید این واژه در مصادیق منفی آن نیز به کار رفته است.
در روایات اسلامی نیز واژه حرص در موارد زیادی در جایی به کار رفته است که بار مثبت دارد.
امیرمؤمنان علی علیه السّلام در خطبه همّام ضمن بیان صفات پرهیزکاران می‏فرماید: فمن علامة أحدهم أنّک تری له قوّة فی دین و حرصاً فی علم؛ از نشانه‏های آنان (پرهیزکاران) قدرت در دین... و حرص در کسب دانش است.(107)
در روایات متعدّدی از نشانه‏های انسان باایمان، حرص در فقه یا حرص در جهاد، یا حرص در تقوا ذکر شده است.(108)
این سخن را با حدیثی از امام باقر علیه السّلام پایان می‏دهیم: لا حرص کالمنافسة فی الدّرجات!؛ حرصی برتر از رقابت با یکدیگر در وصول به درجات (بالا در نزد خدا) نیست!(109)
بنابراین حرص مفهوم گسترده‏ای دارد که به معنی شدّت علاقه به چیزی و تلاش فوق‏العاده برای وصول به آن است که اگر در طریق خیر و سعادت باشد ممدوح و هرگاه در طریق دنیاپرستی باشد مذموم است، ولی غالباً این واژه بار منفی دارد.