تربیت
Tarbiat.Org

اخلاق در قرآن جلد دوم - فروع مسائل اخلاقی
آیت الله مکارم شیرازی با همکاری جمعی از فضلاء و دانشمندان‏‏‏‏‏

تکبّر در روایات اسلامی‏

در منابع حدیث، روایات زیادی درباره مذمّت کبر و تفسیر حقیقت آن و علاج و آثار آن آمده است، که نقل همه آنها در این مختصر نمی‏گنجد، ولی از آنها گلچینی در هر قسمت کرده، در ذیل از نظر خوانندگان عزیز این بحث می‏گذرانیم:
1- در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‏خوانیم: ایّاکم و الکبر فأنّ ابلیس حمله الکبر علی أن لایسجد لآدم؛ از تکبّر بپرهیزید که ابلیس به خاطر تکبّر از سجده کردن بر آدم خودداری کرد (و برای همیشه مطرود درگاه الهی شد).(27)
2- همین معنی به تعبیر دیگری در خطبه‏های نهج‏البلاغه آمده است، در خطبه قاصعه که بخش عظیمی از آن درباره تکبّر ابلیس و پیامدهای آن می‏باشد می‏خوانیم: فأعتبروا بما کان من فعل اللّه بابلیس اذ أحبط عمله الطّویل و جهده الجهید... عن کبر ساعة واحدة فمن ذا بعد ابلیس یسلم علی اللّه بمثل معصیته؛ عبرت بگیرید از کاری که خدا با ابلیس کرد؛ زیرا اعمال طولانی و کوششهای فراوان او را (در مسیر عبادت و بندگی خدا) به خاطر ساعتی تکبّر نابود ساخت، چگونه ممکن است کسی بعد از ابلیس همان گناه را مرتکب شود، ولی سالم بماند؟!(28)
تعبیرات کوبنده فوق به خوبی نشان می‏دهد که تکبّر و خودخواهی حتّی در لحظات کوتاه چه پیامدهای خطرناکی را دارد و چگونه همچون آتش سوزان می‏تواند حاصل یک عمر طولانی اعمال صالحه را بسوزاند و خاکستر کند و شقاوت ابدی و عذاب جاویدان را نصیب صاحبش سازد.
3- در حدیث دیگری از همان حضرت علیه السّلام می‏خوانیم: احذر الکبر فانّه رأس الطّغیان و معصیة الرّحمن؛ از تکبّر بپرهیزید که سرآغاز طغیانها و معصیت و نافرمانی خداوند رحمان است!(29)
حدیث بالا این واقعیت را روشن می‏سازد که سرچشمه بسیاری از گناهان مسئله کِبر و خودبرتربینی است.
4- در حدیث دیگری از امام باقر علیه السّلام می‏خوانیم: ما دخل قلب امرء شی‏ء من الکبر الّا نقص من عقله مثل ما دخله من ذلک! قلّ ذلک أو کثر؛ در قلب هیچ انسانی چیزی از کِبر وارد نمی‏شود مگر اینکه به همان اندازه از عقلش کاسته خواهد شد، کم باشد یا زیاد!(30)
5- در اصول کافی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود: اصول الکفر ثلاثة، ألحرص و الاستکبار و الحسد، فأمّا الحرص فانّ آدم حین نهی عن الشّجرة حمله الحرص علی أن أکل منها، و أمّا الاستکبار فابلیس حیث امر بالسّجود لآدم فأبی، و أمّا الحسد فابنا آدم، حیث قتل أحدهما صاحبه؛ ریشه‏های کفر (منظور از کفر در اینجا عُصیان و نافرمانی خدا به معنی اعم است) سه چیز می‏باشد: حرص، و تکبّر و حَسَد.
امّا حرص به خاطر آن است که هنگامی که آدم از خوردن شجره ممنوعه نهی شد، حرص او را وادار کرد که از آن بخورد و امّا استکبار، نمونه آن ابلیس بود که مأمور به سجده برای آدم شد، ولی او سرپیچی کرد، امّا حَسَد، در مورد فرزند آدم ظاهر گشت و سبب شد که یکی دیگری را به قتل برساند.(31)
بنابراین نخستین گناهان در روی زمین از این سه نشأت گرفت.
6- در حدیث دیگری از امام باقر و امام صادق علیه السّلام چنین آمده است: لایدخل الجنّة من فی قلبه مثقال حبّة من خردل من کبر؛ کسی که در قلبش به اندازه سنگینی دانه خردلی از کبر باشد هرگز داخل بهشت نخواهد شد!(32)
7- در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی علیه السّلام می‏خوانیم: أقبح الخلق التّکبّر؛ زشت‏ترین اخلاق (بد) تکبّر است!(33)
با اینکه احادیث در کتب اسلامی در این زمینه بسیار فراوان است، ولی همین چند حدیث که ذکر شد به قدر کافی گویاست و زشتی فوق‏العاده این صفت رذیله را روشن می‏سازد.
در این احادیث کِبر سرچشمه گناهان دیگر و نقصان عقل و بر باد رفتن سرمایه‏های سعادت و زشت‏ترین رذایل اخلاقی و سبب محروم شدن از ورود در بهشت شمرده شده است. که هر یک از این امور به تنهایی می‏تواند عامل مؤثّر بازدارنده‏ای بوده باشد و نشان دهد که تا چه حد این صفت مذموم در انحطاط مقام انسانی و مقام مؤمن مؤثّر است.